mánadagur 25. mars 2013síða 27

27 Mánadagur 25. mars 2013 · Nr. 35 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Framhald av síðu 26 hes­um árunum og vitsti frá mong­um at siga. “Børnini hjá fiskimonnum kenna ikki sínar pápar.” So­ leiðis tekur Jóanes Nielsen til í frægu yrkingini “Trý brøv til ein fiskimann”. Tað legnaði seg soleiðis, at børn­ ini hjá Leiv­uri og Nancy, systk­ina­børn míni, og vit systk­ini, komu at liva undir hes­um korum, at har vóru í grund­ini bara tvær mamm­ ur í hús­un­um báð­um, sum lógu í granna­lagi við Stein á Glyvrum. Menn­in­ir vóru cash-kýr og inn­løgu­menn í váta ele­ment­in­um, at kalla ongantíð heima, vit kendu teir nóg illa, táið teir onk­un­ tíð skutust sum ternur á egg, ímeðan alt ræði, allar heim­ ildir og full ábyrgd vóru latin kon­unum at um­sita húsar­ hald og børn. Ikki hissini byrða, ið hevur ligið á før­ oyskum konum og kvinn­um, táið dastið av monn­um land­ sins høvdu sína innløgu úr og av sjónum. Kanska skuldi ein kollektiv standmynd ver­ið hevjað úr svørði fyri hes­um kvinnum, sum lyftu Før­oy­ ar upp á eitt hægri og hægri vælferðarstøði. Soleiðis vuksu vit upp og soleiðis gjørdust húsini í fjøl­ skylduni sum eitt. Bar tað so á, at tørvur var á tí, so skiftist man um at herberga hvørjum øðrum í eina tíð. Minnist bara væl aftur á hesa tíðina, hóast faðirfigurarnir kanska vantaðu í umhvørvinum. Hetta bleiv kortini kompen­ ser­að við abbunum, ið royndu sum frægast at díkja á okk­um, fyri at sum frægast skuldi koma burturúr seinri í lív­inum. Uppi­lagstir fekst sam­band við teir aftur, og hóast aldur eisini var komin á okk­um tá, so gjørdist hetta ein rík tíð í góðum sam­ skifti. Tað tóktist sum livdi Leivur sam­svarandi eini stál­sett­ari filosofi. Í pakt við natúruna og í so stóran mun sum til bar í einum natural­ um húsar­halds­bú­skapi. Hann var sera væl lisin, og ikki vóru tað lætti­soppar hann hevði við sær ávegis at tørna inn. Á frí­vakt­unum og við hús. Um hann hevur lisið “Au retour á la nature !” hjá Jean-Jacques Rousseau skal ikki vera sagt, - kanska hevur hann hugsað og greinað seg fram til hesa kredduna sjálvur. At Jørðin og jørðin er okkara, og at bara ber til at liva og yvirliva av og burturúr tí sum úr henni kemur. Tú skalt eta tey epli tú sjálv/ur hevur velt, syngur frálíki fólkasangarin kári p. - og nú liggja seteplini í krubbuni í kjallaranum og bíða eftir hondum hansara sum sleptu um náttverðatíð týskvøldið. Leypurin við veiði­reiðs­skap­in­um stendur ráðaleysur á kjall­ars­gólv­ in­um, glas­trevja­báturin, 5-manna­farið “Marjun”, upp­ kall­aður eftir onkar­dóttrini, isar í for­toyningarnar í báta­ hyl­in­um Niðri í Støð, og hund­urin Blakk syrgir sáran harra sín, smoykin lavar hann fram­við húsunum og veit ikki síni liv­andi ráð. Hann er farin í hungur­sverk­fall, nú hann ikki skilir hvat fram er farið, ella hevur hann kanska tevjað seg fram til feigdina, sum rakti heimið, hann var ein integreraður partur av. Frið­ur er eisini á botni, har fisk­urin bíðar eftir loddi og teini hansara, sum betri enn nakar dugdi at veiða á Skála­ fjørð­inum í okkara tíð. Hann kom ongan­tíð krøktur aftur. Kanska livdi hann eftir ser­ før­oysku devisuni, at ongin datostemplaður mat­ar­ tuggi skuldi niður í frysti­ boks­ir­nar, sum støðugt og áhald­andi vóru á rok­anum. Hjall­ur­in við og seiða­træið. Høvdu allir føroyingar liva eftir hesi filoso­fiini, hevði ikki verið trup­ult at rokk­ið einum sjálv­ber­andi bú­skapi í húsarhaldum, hjá landi og kommunum. Hann var ikki farin upp í eina tekn­iskt konstrueraða sam­tíð, har hjólbøran stjórn­ar mann­ inum, men øvut stjórnaði hann henni. Kortini hevði Nancy krøkt eina fartelefon í hann, bara fyri at vita um tann gamli maðurin, hin lokali Santiago, kom aftur av veiðiferð ella ikki. Nancy og Leivur høvdu nú livað í hjúnabandi í 63 ár. Tey eiga eina dóttir, Marj­ una, og synirnar Napoleon, Jústines og Sverra. Gitnir ítróttar­menn í fleiri ítrótt­ ar­greinum, serliga í hond­ bólt­inum, har teir allir hava verið í broddi fylkingar, og hetta sæst nú aftur í næsta ættarliðnum eisini, eitt nú hevur StÍF notið gott av evnum teirra. Leivur var ógvu­liga áhugaður í ítrótti. Tíðum var hann at síggja fram við síðulinjuni, táið StÍF og fótbóltslið hansara NSÍ var á vølli, og tað fór ikki ein dystur av týdningi framvið á skíggjanum, uttan at hann íðin fylgdi gongdini í Europu og í heiminum annars. Sum áður sagt, so kendi eg meg sum ein part av hesum hús­inum, sum rýkur av røki­ skapi, par exxellance skal sig­ ast. Hygg at urtagarðinum, hús­unum innan sum uttan, har hanga ongir lepar við. Nú steðgaði alt upp, tað tyk­ ist sum bíða hús og vøkstur eftir manninum við teim­um merkiliga nógvu virkis­evn­ unum og huginum at fáa alt so væl frá hondini, tað eru bara tvey ár síðani hann einsa­mallur kleiv uppi á og mál­aði sær tekjuna. Í fjølskylduni hava vit í mong Harrans ár havt ta siðvenju, at hittast til kirkju­ kaffi og ta bestu hvítu sand­ køk­una í øllum heimi hjá fastr­ini, eftir at guðs­tæn­ astan í Glyvra kirkju er av. Bara ann­an jóla- og páskadag var magnfylri leskur latin í tað eina glasið. Hetta hava ver­ið fløvandi løtur. Har øll heim­sins gerðarmál hava ver­ið uppi og vent. Polit­iski obser­vans­urin var ikki hin sami hjá okk­um øllum, tí var strong­urin uppi onkun­tíð, og tá plagdu vit skemti­liga at biðja um hjálp frá eftir­ burðinum og cand.politt­ ar­an­um Sverra. Leivur var maður av fáum orðum van­ liga, men táið eg lá á sjase­ longini í stovu tínari og tú so frynt­liga vildi tosa um fiski­skap, samfelag, trúgv og onnur áhugamál var løðingin sterkari eftir hesa vikuligu dosis, sum kom mær so væl við. Tað er minkað burturav hesum fræga liði ígjøgnum árini. Abbi, gubbi og Klæmint farbróður og nú bíðar hamur Leivurs bara eftir tí evstu sign­ingini frá Bjartalíð presti hesu­megin tjaldið, sum ættar­liðini, eitt fyri og annað eftir, treyta­leyst skulu snúgva sær ígjøg­num. Sálin situr nú við føtur Hansara sum øllum ræður. Men hann var tilbúgvin og avkláraður, ella sum Viderø letur Sívar siga í seinastu bókini “Frá landi á fyrsta sinni”: “nú er hann farin – men tað er lív­ sins gongd – maður er ætl­ aður at ganga burtur – vær skulum læra at ganga burtur – stórt er lívsins hav og djúpt – tað er hin lívsins tor­ velda siglingarfrøði at læra – gloymi hetta ikki –“ Nú tú skuldi fara so brád­ liga kæri vinur, hevði eg ynskt, at tað hendi á floti, tá hevði tú fingið tann flotta deyðan, tú hevði uppiborið, men tað líktist tær nú kortini at fara frá okkum á lívsins hermóti, júst soleiðis sum tú virkaði alt lívið á tamb í gerninginum fyri konu, børnum, fjølskyldu og móðurlandi. Líka so væl kundi tað hent seg, at tú lást í skýmingini tá tað hendi, tann gamli maðurin og havið, og tú kundi sagt sum Santi­ago, táið hann stríddist við tann stóra fongin, sum hávurin piðaði inn á beinið: “Nú verður skjótt myrkt, so skuldi eg fingið at sæð glæm­ una av Havanna.” Nú sást tú inn í eina heilt aðra og betri glæmu á alljósum degi. Góða faðirsystur, Nancy, hjá tær verður sorgin hin mesta. 63 ár eru ikki 63 dagar. Har­moniurin og kærleikin í lívið tykkara var ektaður, og tit høvdu skákað hvørt annað soleiðis av, at javnstøða vald­ aði í hjúnabandinum, so­leiðis kendi eg tað sum sit­andi á fyrstu parkett uttan ­fyri grund­stamm­una í fjøl­skyld­ uni. Mátti Harrin siti tær trúgvur við lið í sorg­ini og sakninum, og tú kanst vera vís í, at sunnu­dags­sceans­ urnar við sterkum kaffi og hvít­ari sand­køku halda fram í ókom­n­um døg­um. Ærað veri minnið um bygd­ar­myndina Leiv Just­ inus­sen. nøvn Hann er farin heim, hann er farin um evstu sýn, fjørð­ ur­in er rógvin. Vit hava so mangt orðalag um ævina efter síðsta andadráttin og ferðina burtur í annan heim. Vit sleppa hondum og biðja farvæl. Handan sýn er hin ævigi staðurin. Mortan fór um evstu sýn leygarmorgunin 2. mars 2012. Smeiturin, hann fekk í oktobur, gjørdust til dagar, vikur og mánaðir við bivandi vónum um at tað fór at laga seg, maðurin fór at koma seg aftur; hann var jú treiskur og málsøkin. Glottar við fram­ stigum hjá Mortani løgdu afturat okkara lítla vónar­ eldi, sum røktarfólkið eisini royndi at nøra. Og várið stóð í durunum. ljósir dagar, summ­ar og sól, sum alt fór at menna mannin aftur, vónaðu vit, sum vitjaðu. - Tín fasta hond og títt blíða bros helt okkum festum í vónini, til komið var á sýnina. Meðan konan og yngsti sonurin sótu hjá tær, og tað fór at lýsa fyri degi, slepti tú takinum og fór stillisliga hiðani. Á Hvidovre sjúkrahúsi høvdu tey roynt tað, tey makt­aðu, hjúklaðu um hann og hildu honum til. Takk fái tey fyri vælvild og ugg­andi orð, tá ið vónin var íbundin og ivin leysur. Eisini tann fyrsta mánaðan á Ríkis­ sjúkrahúsinum var alt gjørt, sum tøkniliga gerast kundi fyri at bjarga lívi og førleika, men eingin vegur var aftur. Mortan, føddur 6. januar 1941, sonur Maju og Valbjørn Dalsgarð á Argjum, var næst­ ur av fimm systkjum. Navnið bar hann eftir abbanum á Argjum og eftirnavnið eftir abbanum á Velbastað. Á Argjum var vinnulívsfólkið, fiskimenn, skiparar, skip og andlig rørsla, á Velbastað forn siðvenja, mentanararvur og tjóðskapur, Av góðum bergi brotin og við góðum evnum lá raði hjá dronginum á skúla­beinki og allan vegin til lokið læraraprógv í 1964. Abbin á Velbastað var snikk­ari og pápin húsa­smið­ ur, báðir stinnir í tóna og sangi, antin so evnini vóru úr Dalsgarði í Skálavík ella Innistovu í Leirvík, haðani omman av Velbastað kom. Í móðurætt sama lagi. Argja­ menn tiltiknir smiðir við listar­ligum evnum. Handliga hegni og tónlistarligu evn­ini fekk Mortan í viðføri. Rík­ar listarligar gávur, sum góvu honum høvi at vera í fjøl­ táttaðum virki innan og utt­ an skúla­gátt. Í ung­linga­árum var hann góður fimleikari og tilkomin fór hann upp í Havnar hornorkestur. Í stødd­ frøðini, sum hugtók hann, vóru tey skapandi evnini loyst úr. Við blíantinum, sum lá so væl í hansara hondum, teknaði hann ta serbygdu bygdarkirkjuna, soleiðis sum bið­ið varð um, og tey vøkru húsini hjá teimum uppi á trøðni. Kirkjan varð vígd fyri jól 1974 og stutt eftir varð farið undir húsini, sum pápin smíðaði. Parturin hjá Mortani lá ikki eftir; hann var hegnismaður. Støddfrøðin gjørdist hjarta­barnið, sum hann, sam­ an við øðrum, í skrift, talu og huglagi læt í føroyskan málbúna. Í ein mansaldur varð arbeitt við orðatilfari, hugtøkum og bókmentum innan støddfrøði, sum rík- aði føroyska skúlan. Eitt veld­ugt arbeiði gjørt eftir van­ligan arbeiðsdag. Mortan var heilur, har hann var. Mið­ vísur og málsøkin fekk hann arbeiði frá hondini. Hansara nærlagni og mynd­iga arbeiðslag var eyð­ kent. Tá ið ungi Mortan eftir lokið læraraprógv trein inn í skúlastovuna, gjørdist tøgn. Mortan var komin, fakið í sentrum, fokus á talvuni. Eftir eini ellivu ár í Fuglafirði, var starv leyst í heimbygdini, har Mortan gjørdist lærari í 1975. Stutt eftir at nýggi skúlin var bygdur, gjørdist Mortan skúlastjóri í 1979 og tey næstu tjúgu árini. Kósin varð sett í kortið, og hondin lá føst á róðrinum, fáorðaður, neyvur og miðvísur. Starvs­ felagarnir vistu, hvar teir høvdu mannin. Mortan og Kristianna, sum giftust í 1962 og bygdu á Argjum í 1975, áttu fýra børn, Magni, Morid, Allan og Búgvi. Øll hava sett føtur undir egið borð, virkin á hvør sínum øki, har tey skapandi evnini eins og hjá pápanum koma teimum væl við. Nú pápin, sum mátti søkja sær heilsubót fyri nøkrum árum síðani, aftur varð raktur av einum smeiti, vóru tey um hann, tá ið til bar. Pápin var teimum kærur, og missurin tí stórur. Síðani 2000 var Mortan giftur við Birthu Weihe. Tey búðu á Ternuryggi í Havn við vøkrum útsýni omaneftir og út á Nólsoyarfjørð. Birtha var honum holl, tá ið krabbin neit fast stutt eftir aldaskiftið og aftur nú ta drúgvu sjúkraleguna niðri. Tey góðu minnini runnu fram fyri hana, hendingar og ferðir heima og suður í lond. Maðurin er farin, minnini liva. Minnini um ein góðan mann, pápa og abba, sum ikki fekk verið hjá teimum longur. Við samkenslu við børnunum, móður teirra og konuni lýsa vit frið yvir minnið um bróðurin og svágin. Betty og Martin Mortani Dalsgarð til minnis