týsdagur 2. apríl 2013síða 14

Mikudagur 3. apríl 2013 · Nr. 37 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 heilsa Árni Joensen Tuberklatilburðirnir í Grøn­ landi eru fækkaðir nógv síð­ ani miðskeiðis í seinastu øld, men framvegis eru tilburð­ ir­nir lutfalsliga líka nógvir sum í einum menningarlandi í Afrika. Í mong ár gjørdi sjúk­an serliga um seg í Suður­grøn­ landi, men nú eru trupul­ leikarnir serliga í Eystur­grøn­ landi. Kring heimin eru fleiri nýggjar og mótstøðuførar tuberkla­bakteriur staðfestar, og á altjóða tuberkladegnum í ár vóru røddir frammi um, at tað eru tuberklar, sum neyv­an kunnu lekjast. Í Grønlandi hava heilsu­ myndugleikarnir bara stað­ fest ein tilburð við mót­ støðu­førum tuberklum. Heilsu­verkið ger eitt stórt ar­beiði fyri at finna møgu­ lig­ar sjúklingar, og árliga brúka myndugleikarnir mill­ um seks og sjey milliónir krón­ur til bardagan ímóti tuberklum. – Í áttatiárunum hildu vit, at vit høvdu fingið tamar­ hald á sjúkuni, men tað gjørdi tíverri, at vit slakaðu eitt sindur. Úrslitið av hesum kom skjótt, tá tað vísti seg, at sjúkan var komin fyri seg aftur. Tí er tað avgerandi neyð­ugt, at vit halda fram við stríð­num ímóti tuberklunum, sum er ein dýr sjúka fyri sam­felagið, og sum kann vera lívshættislig, um illa vil til, segði Thomas Rendal hjá lands­lækna­embæt­inum í Nuuk við grøn­lendska kring­ varpið á tuberkla­degnum. Enn í Føroyum Tuberklarnir eru heldur ikki útdeyðir í Føroyum, men tilburðirnir her eru mun­andi færri enn í Grøn­ landi. Sambært teirri sein­ astu ársfrágreiðingini hjá Lands­læknanum vórðu tveir tilburðir við tuberklum fráboðaðir í Føroyum í 2011 og tveir í 2010. Tey seinastu 15 árini fekk Landslæknin boð um 21 nýggjar tilburðir. Bara ein føroyingur er deyður av tuberklum tey sein­astu 20 árini. Heimssamfelagið brúkar fleiri milliardir krónur um árið til bardagan ímóti tuberkl­um. Fólk fáa sjúkuna, tá tey anda í seg bakteriuna Mycobacterium Tuberculosis, sum vanliga festir seg í lung­ unum, og haðani breiðir sjúk­ an seg. arni@sosialurin.fo Tuberklarnir framvegis ein avbjóðing í Grønlandi Pálmasunnudagur var altjóða tuberkladagur, og hóast sjúkan er millum tær sjáldsomu her hjá okkum í dag, er hon framvegis ein avbjóðing í Grønlandi Nógv bendir á, at fimmti hvør drongur í USA hevur ADHD, og at sjúkan er tvær ferðir so vanlig millum dreingir sum millum gentur. New York Times skrivar, at í USA eru tilburðirnir av ADHD fleirfaldaðir tey seinastu árini, men summir læknar siga, at alt ov mong børn verða søgd at hava sjúkuna, og at nógv fáa heilivág, sjálvt um tey ikki eiga at fáa hann. tíðindi Áki Bertholdsen – Vil samgongan landi og fólki væl, hevði hon hildið upp at at sáa ótta ímillum fólk. Tað heldur Selma Ell­ings­ gaard, forkvinna í land­sins størsta fakfelagi, Starvs­ manna­felagnum. Men at sáa ótta og mis­ treysti, er akkurát, hvat Selma Ellingsgaard heldur, at samgongan ger. Í játtanarkarmunum, sum Løgtingið fer at viðgera í dag, dugir hon nevniliga ikki at síggja nógv upplyftandi og eggjandi. – Ístaðin fyri at eggja og stimbra, verður bara tosað um at tálma og spara og tað kann ikki annað enn leypa ótta og ekka á fólk, sigur Selma Ellingsgaard. Ongin vón Selma Ellingsgaard sigur, at í vánaligum tíðum, sum vit eru í nú, ræður um at føra ein politikk, sum eggjar og stimbrar. Tað ásannaði samgongan eisini og tað var ein høv­ uðs­orsøk til, at skipanin við flatskatti varð sett í gildi. Men tað miseydnaðist full­ komiliga, tí skatalættin varð lat­in teimum, sum høvdu nóg mikið frammanundan og tað førdi ikki til nakað. – Skuldi ein skattlætti gjørt mun og fingið gongd á búskapin, skuldi hann ver­ ið latin lág og miðal­inn­tøk­ unum. Høvdu tey við lægri inn­tøkunum fingið meiri pen­ing um hendi, høvdu tey eis­ini brúkt meir og sett ferð á sam­felagshjólini. Hinvegin staðfestir Selma Ellingsgaard, at í játtanar­ karm­unum, sum nú eru lagd­ir fram, sæst einki til, at sam­gongan ætlar at birta vón í fólki við tí fyri eyga at fáa tey at brúka meiri. Tvørtur ímóti verður mest tosað um at spara og ratio­nali­sera fyri at spara. Sam­stundis verður nógv gjørt burtur úr at útveita al­ mennar tænastur – eisini fyri at spara. Selma Ellingsgaard sigur, at hetta fær fólk at stúra fyri sínum starvi og tí torir ongin at brúka pengar. – Fólk hava sæð, hvussu nógvar uppsagnir hava verið og tí hevur tað bara negativa ávirkan, at halda fram við einum politikki, sum bara hevur til endamáls at spara og skerja, tí so torir ongin at brúka pengar. – Tað førir so aftur til minni inntøkur til landskassan í mvg og avgjøldum, og til minni inntøkur til vinnuna, sum framleiðir vørur og tæn­ astur. Selma Ellingsgaard ásann­ ar, at vit hava øll skyldu til at rationalisera so nógv sum gjørligt. Men hjá samgonguni er sparingin einasta grund­gev­ ingin fyri rationaliseringum. – Hevði samgongan held­ ur rationalisera við at før­ leika­ment almenn starvs­ fólk, so at meiri fekst burtur úr hvørjum starvsfólki, hevði størri gagn fingist burtur úr tilfeinginum. Hon ivast onga løtu í, at vit hava brúk fyri eini sterkari almennari fyrisitingum og sterkum stovnum og hon ivast heldur ikki í, at almenn starvsfólk gera sítt ítarsta, hvønn einasta dag. Samstundis ávarar hon ímóti ætlanini at útveita al­ mennar tænastur. – Tað hevur tað almenna roynt fyrr, onkuntíð við iva­ somum úrslitum. Posta varð gjørt til alment partafelag, men tað man vera skúladømi um, hvussu tað ikki skal ger­ ast og tey, sum hava gold­ið prísin fyri tað, eru starvs­ fólkini, tí nógv eru uppsøgd og setanartreytirnar eru mun­andi versnaðar. Sam­ stund­is er tænastan til brúk­ aran versna munandi. Forkvinnan í Starvs­ manna­felagnum ivast eisini stórliga í, hvussu stórur fíggjar­ligur vinningur tað er at útveita almennar tæn­ astur. Hon dugir heldur ikki at síggja, hví niðurstøðan í sam­gonguni er, at bara tæn­ asturnar verða útveiddar, verða tær bæði bíligari og betri. Á nógvum økjum er út­ boðið av privatum veitarum lítið, so tað er stórur vandi fyri, at vit bara fáa eitt privat monopol ístaðin fyri eina al­ menna tænastu og tað verður neyvan til gagns fyri okkara samfelag. Politikarar hava nevnt rein­gerð, sum eitt dømi um eitt øki, sum kann útveitast. – Á donskum sjúkrahúsum er reingerðin útveitt, men donsk sjúkrahús eru sanni­ l­iga ikki reinari enn tey før­ oysku, sigur Selma Ellings­ gaard. Verður ein tænasta útveitt, missur tað almenna fyri ein stóran part tamarhaldið á tæn­astustøðinum og tað kann verða ein dýrur læri­ pengi. Hon nevnir eisini, at landið hevur bygt bæði hús og vegir og tunlar. Tað hevur alt verið nógv dýrari enn mett, so tað er í hvussu so er ikki rætt, at bara tað er privat, so er tað bíligt og gott. Spjaða ótta ístaðin fyri at geva fólki vón JÁTTANARKARMAR Samgongan sáar mistreysti og ótta niður í fólk, ístaðin fyri at eggja og stimbra, heldur forkvinnan størsta almenna fakfelagnum Selma Ell­ings­gaard, for­kvinna í Starvs­ manna­felag­num