fríggjadagur 5. apríl 2013síða 46

nr. 38 · 5. apríl 2013 10 VIKUSKIFTI Børn undir skúlaaldur og í skúlaaldri brúka ymist orðarað og tað kemur serliga til sjóndar, hvar ið tey seta noktan inn í eykasetningin Eru ikki ella ikki eru VITAN & vísindi Í hesi greinarøð, sum er í 10 pørtum, skriva vísindafólk á Fróðskaparsetri Føroya um evni, tey granska. Zakaris Svabo Hansen Adjunktur í málfrøði á Føroyamálsdeildini Smá børn siga líka gjarna »minnist tú, hví Pippi tímdi ikki at ganga í skúla« sum »minnist tú, hví Pippi ikki tímdi at ganga í skúla«. Tey halda sostatt fast við orða­rað, sum annars millum vaksin tyk­ist at vera á veg út. Tá ið orð verða sett saman í setn­ ing­ar, liggur oftast rímiliga fast, hvussu orða­raðið er. Í høvuðssetningum kem­ur noktanin eftir sagnorðið: »hann kemur ikki í morgin«. Í eykasetningum hin­ vegin kemur noktanin vanliga undan sagn­orð­inum. Tó vísir ein variatión seg í eyka­setn­ingum, og hon snýr seg um, hvørju­megin sagnorðið noktanin ikki stendur. Her er eitt dømi til at lýsa, hvat ið meint verður við: »Alt í einum varn­ast hon, at tey eru ikki heima«. Vit síggja, at noktanin ikki stendur eftir sagn­orðið, men mong høvdu ivaleyst líka gjarna valt orðaraðið »(…) at tey ikki eru heima«, og tað er uttan iva eis­ini tað vanligara í nútíðarføroyskum. Tað er tó greitt, at tað fyrra er tað eldra orða­raðið. Hvat byggir hesin ymiskleiki í orða­ lag á? Hevur hann við ávís bygdarmál at gera? Ella skal orsøkin finnast í muni millum ættarlið? Tað kundi hugsast, at til­komin og gomul høvdu lyndi at halda seg til tað eldra orðalagið, meðan hitt vinn­ur frama millum yngra fólkið. Onk­ur hevur hildið, at eldra orðalagið »at tey eru ikki« ikki longur er virkin part­ur av mállæruni hjá ungum fólki og at tey ikki natúrliga seta setningar sam­an á slíkan hátt. Hvat halda og siga børnini? Nýggjar kanningar vísa, at millum børn undir skúlaaldur er gamla orðaraðið næstan líka vanligt sum tað nýggja, men samstundis vísir tað seg, at tað hvørv­ur, tá ið tey eru farin í skúla. Børn­ ini í kanningini vóru í aldrinum 5-10 ár. Kanningin fevndi bæði um: 1) setn­ ingar, sum børnini sjálv skuldu meta um rættleikan í, t.e. at tey skuldu siga, um setningarnir eftir teirra tykki vóru rættir ella skeivir, og 2) um setningar, sum børnini sjálv søgdu. Tað vísti seg mótsett øllum tí, sum væntað var, at meira var at finna av hesum gamla orðaraðnum hjá børnum undir skúlaaldur enn annars hevur verið staðfest millum vaksin. Tað kom óvart á. Og tað reisti spurningin: hvussu kann nakað, sum hevur verið van­ligt, men tyk­ist vera á veg út úr mál­inum hjá teim­um tilkomnu, vera so van­ligt í mál­ inum hjá børnum undir skúla­aldur? Ávirkan frá teimum vaksnu? Til tess at eftirkanna, um tað serliga orða­lag, sum var so eyðkent hjá teim­ um smæstu, kundi stava frá máli, sum tey vaksnu brúktu í sínum samskifti við børnini, vórðu gjørdar nakrar video­ upp­tøkur frá samskifti millum børn og for­eldur. Hóast nøgdin var avmarkað, vísti tað tó, at tað ikki hevði nevniverda ávirkan. Í leitanini eftir keldum til øvuta orða­raðið hjá børnum varð m.a. mett um, hvørjum børnini eru fyri ávirkan frá. Ein hugsandi kelda til variatión hjá børnum er gamalt orðarað í ævin­ týr­um. Vit vita jú, at ævintýr eru væl­ um­tókt at lesa fyri børnum. Summir gransk­arar ivast tó, um børn veruliga eru ávirkað av slíkum innpoti í síni men­talu mállæru, men tað er møguligt, at børn eru ávirkiligari fyri markaðum, av­løgd­um bygnaðum og ikki útiloka teir í sam­bandi við variatión, sum er í gongd og ávegis. Hugsandi er eisini, at á hesum aldurs­stigi eru børnini ikki farin at gera mun á orðarað í høvuðs- og eyka­setn­ ing­um, og ein sannroynd er tað eisini, at eykasetningar eru als ikki serliga van­ligir í práti hjá børnum, og tí er sjálv­sagt hugsandi, at tey smæstu bara endur­taka tað eina og sama orðaraðið, sama um tað snýr seg um høvuðs- ella eyka­setning. Ein kanning Til at útvega upplýsingar um brúkið av nokt­an í eykasetningum í føroyskum, varð tilfar savnað frá til samans 38 børn­ um í trimum aldursbólkum. Kanningin var tvíbýtt. Í fyrsta lagi skuldu børnini meta um setningar, sum tey hoyrdu. Tað vóru setningar av ymsum slag, so­ leiðis at tey ikki fingu varhuga av, hvat ið ætlanin var at kanna. Tey fingu bara at vita, at okkurt av tí møguliga ikki var heilt rætt, men tað skuldu tey sjálv meta um. Í øðrum lagi skuldu tey orða nakrar spurningar um eina søgu, ið tey júst høvdu hoyrt. Lagt varð so­leiðis til rættis, at tey í summum førum natúr­ liga brúktu noktanina »ikki« í sínum spurningum, men eingi orð vórðu løgd teimum í munnin. Úrslitini frá kanningini vístu, at báðir yngru bólkarnir gjørdu eyka­ setn­ingar við orðaraðnum sagnorð + noktan um leið aðruhvørja ferð. Tey elstu børnini hinvegin gjørdu als ikki setn­ingar við hesum orðarað, men bara við noktan + sagnorð. Í tí partinum av kann­ingini, har ið børnini skuldu døma um setn­ingar, vísti tað seg, at í øllum trim­um bólkunum góðtóku børnini mest setningar við noktan + sagnorð, og tey elstu børnini hildu næstan øll, at teir vóru rættir og natúrligir. Og sama mynstur sæst eisini aftur í tí, at tey elstu børnini góðtaka minst tað øvuta orðaraðið. Tað fellur frá 63% hjá teim­um yngstu til 26% í tí elsta bólk­ inum. Sostatt er eitt sjónligt negativt ein málslig variatión Nøkur dømi um setningar frá einum barni í tí yngsta bólkinum: 1 Minnist tú, hví Pippi ikki dugdi at skriva? 2 Minnist tú, hví Pippi liggur ikki í seingini sum onnur børn? 3 Minnist tú, hví tey kunnu ikki traðka á gólvið? Og um setningar frá børnum í ávikavist miðbólkinum og elsta bólkinum: 4 Minnist tú, hví Pippi ikki tímdi at vaska gólv sum hini? 5 Minnist tú, hví mamman ikki kláraði at vaska hárið á Henry?