mikudagur 8. mai 2013síða 12

Mikudagur 8. mai 2013 · Nr. 52 12 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Kjak Háskúlaskeið fyri fólk við sálarligum órógvi Aftur í ár skipa Almannaverkið og Føroya Fólkaháskúli fyri háskúlaskeiði fyri fólk við sálarligum órógvi. Øll eru vælkomin. Endamálið við háskúlaskeiðinum er, at luttakararnir fáa høvi til at royna seg í ymiskum virksemi undir vardum umstøðum, har dentur verður lagdur á førleikar heldur enn avmarkingar hjá teimum luttakandi. Á skránni eru glas-, smíð-, lista- og leirverkstaðir um- framt seymiverkstaður. Eisini eru m.a. túrar, svimjing, ríðing, bovling og kvøldsetur á skránni á Háskúla- skeiðinum Hvar: Háskúlavegur 14, 100 Tórshavn. Nær: frá 22.-31. mai 2013. Kostnaður: 1.800 kr fyri hvønn alt íroknað. Tilmelding: Tilmelding fer fram við at venda sær til Almannaverkið á tlf. 297372 ella á t-posti: annikah@av.fo í seinasta lagi 15. mai 2013. Smyrilsvegur 20 · Postsmoga 3096 · 110 Tórshavn · Tel 360000 Faks 360001 · av@av.fo · www.av.fo www.av.fo Almannaverkið er Føroya Størsta arbeiðspláss við 1.700 starvsfólkum, sum árliga veita 14.000 borgarum eina tænastu ella eina fíggjarliga veiting. Almannaverkið umsitur 1,7 mia. árliga Starvslýsing Heimatænastan Viðvíkjandi røktarheims­ pláss­um, menning á øki­num og HVUSSU! Bergun Kass Okkara gomlu skulu hava eina virðiliga tilveru á ellis­ árum! Mamma okkara hev­ur verið innløgd á Lands­sjúkra­ húsinum (Lsh) sum afasi sjúk­lingur í 8 mánaðir – lið­ ugt viðgjørd, sum tey siga á Lsh, fyri eini 4 mánaðum síð­ani. Hevur verið liggjandi sum bíðandi eftir ellisheims­ plássi; seinasta mánaðin – úti á gongini á B7. Umstøðurnar hjá bíð­andi gomlum eru ikki virði­lig­ar ella nøktandi – hvørki við atliti til innihald í ger­andis­ degnum ella sum mennandi í uppvenjingarhøpi – tey tykj­ ast sløvast og fyrikoma okk­ um nærmast, ja, sum børn, ið verða sett fyri seg sjálvi og ikki verða stuðlaði – apatisk og deyð í ’úttrykkinum’. Hoyrdi landsstýriskvinnu herfyri siga, at steðgað verð­ur at byggja ellisheim, tí mál­ið á eldraøkinum er ’heima sum longst’. Alt gott um tað! – men tað eru ikki øll, sum kunna vera heima til tað síðsta, og støðan í dag er óiva tann, at flestu ellis­heim og sambýli hýsa bert røktar­sjúklingum, sum treingja hjáveru alt døgnið, - ein rúgva er á bíðilista eftir røktarheimsplássi og hetta talið bara veksur. Og tí eigur so avgjørt at arbeiðast við báð­um møguleikunum – røkt­arheimsplássum og heima­hjálpsplássum, - tað eina útilokar ikki tað ann­ að. Hvaðani skulu so peng­ arnir koma, tí tað má verða tal­an um eina fíggjarliga rað­festing. Fyri tað fyrsta – byggja størri og bíligari ellis- og røkt­ar­heim í meginøkjum, og fyri tað næsta - yvirornað hyggja eftir, hvussu Før­ oy­ar skulu skipast sum bú­staðarøki – bæði við at­ liti til fíggjarligt rásarúm (yvirskot), at varð­veita fólk­ ið, fáa útisetar heim­aftur og fremmandafólk at seta búgv í Føroyum. Hvørji øki í Føroyum skula koma undir búskapar- og fólka’udvikling’ og hvørji skula koma undir ’afvikling’? Vit mugu hyggja eftir hvørji øki koma at vaksa og hvørji koma at minka, óansæð polit­iskar atgerðir, ið royna at betra um, til dømis við ferða­sambandi og øðrum – tíðin er farin frá smáum til størri bústaðarøki – eisini í londunum rundan um okk­ um. Tað er bara so. Vit kunnu ikki bæði menna útjaðara (sum er koll­dømdur uppá forhond – bæði við døm­um frá sein­ astu tunlum í Norð­oyggj­ um og við fleiri dømum úr Noregi, har smápláss ikki eru ment stórvegis aftaná betra ferða­sam­band) – og megin­økið. Vit kunna ikki alt – vit kunna ikki bæði menna ’skeiv­an’ útjaðara og sam­ stundis kanska minka um megin­økið, tí so koma allar Før­oyar ’undir afvikling’. Vit eru ov smá, vit eru ov spjødd og vit hava ikki orku til væl­ ferðarsamfelagið fyri øll, við hesum bústaðarmynstri – tað er bara so. Og ’teir góðu pengar, ið ætl­andi skulu kastast eftir ringum pengum’ (afviklings­ økjum) – kunna ístaðin nýt­ ast til eldraøkið, menning av einum landssjúkrahúsi og øðrum, lívsdygd og trivn­aði tí stóru fjøldini at frama, og uppá sigt øllum før­ oyingum. Veit, at til ber ikki at saman­líkna íløgur í vega­ kervi og íløgur í ellisheim – tað er hvør sítt og sum at saman­líkna perur við bananir, men í hesum føri - tá valið er mill­um dýrt vegakervi til lutfalls­liga fá fólk og minimal menningar- og vakstrarútlit – og átroðk­ andi akuttan stór­an tørv á røktarplássum, eigur ikki at vera ivi. Vit mugu læra av feilum og steðga skilaleysum penga­brúki! Politiskt fokus og nøkt­ andi skipaði almenn viður­ skifti innan tey basalu ting­ ini/grundleggjandi tørvin – botnin á pyramiduni – fyri allar samfelagsbólkar, fer at síggjast aftur í trivnaði og búskaparligari framgongd. Við vón um skilagóða polit­iska leiðslu og íløgu­ rað­festingar við framtíðar­ per­spektivi. Havi brúkt rúma tíð, per­són­ liga, uppá at roynt at skilt, hvussu tað ber til, at hug­urin hjá summum er so góður til forskúlar, og hvussu tað ber til, at vit hava so ymiskar áskoðanir við­víkjandi hugtakinum. Eg má helst ásanna, at vit vera ikki samd. Tyk­ist fyri mær at okkara barna­ áskoð­anir liggja so mikið langt frá hvørjum øðrum, at tað verður heldur trupult at sam­eina hugsanirnar. Forskúlahugurin tykist byggja á eina áskoðan um, at børn eru óskrivað bløð ella at líkna við tóm kør, har tankin er, at tann vaksni áhaldandi skal fylla í. Annars kemur barnið ong­antíð at blíva til fólk. Ein fatan, har fokus er á, hvussu mót­takiligt barnið er, og hugsað verður um, hvat barn­ið skal læra á ymisku menn­ingarstigunum. Minnir eitt sindur um ástøð­ ini hjá Piaget og Freud, har menningin er býtt upp í stig, og barnið skal mestsum megna ávíst stig fyri at koma víðari. Her tyk­ist tað vera skjótari at hugsa, at um barnið ikki lærir tað, sum tað skal, so er galið við barninum - tað hevur ikki klárað okkurt stig frammanundan. Við hesi fatan er tað, at spurningurin “hvat skal barn­ ið duga, áðrenn tað byrjar í skúlanum”, verður spurdur. Hetta er ein fat­an, ið sæst væl aftur í skúl­un­um, har lesiætlanir seta dags­skránna. Mín áskoðan er ein onnur. Eg haldi at gransk­ ingin vísir, at børn eru íborin førleikarnar/evnini at virka í heimin. Tað er náttúrligt at læra, og tað er náttúrligt, at vilja læra og ávirka sín heim. Uppgávan hjá teimum vaksnu er í stór­an mun at tryggja, at vit ikki skapa ella lata forð­ ingar standa, ið kunnu av­ marka menningina/lær­ing­ ina hjá børnunum. Tann vaksni hevur ábyrgdina av at tryggja eitt gott læru­ um­hvørvi, ið ikki tekur hugin til lærdóm burtur. Barnið verður fatað sum ein persónur við sínum egnu tankum, ynskjum og evnum. Barnið vil sjálvt ávirka sín heim, og hvussu tað er saman við øðrum børn­um og vaksnum. Leik­luturin hjá teimum vaksnu gerst tá meira ein spurn­ingur um at vera veg­leiðari, hjálpa við at seta orð á tankar og ynski, hjálpa við at røkka teimum ynskjunum, sum barnið hevur. Gjøgnum øldir hava børn spælt seg til ta vitanina, tey hava tørv á fyri at megna tað samfelagið, tey liva í. Eitt gott dømi um tað er, hvussu lætt tað er hjá børn­unum at ogna sær teir før­leikar, ið skulu til fyri at brúka nýggjastu tøknina, far­tele­fonir, teldlar og annað, ið vit vaksnu mugu ásanna av og á spæla okkum eitt puss. So eg vænti, tað verður ikki lætt at finna eitt felags stev - og tað er helst torført hjá summum at broyta áskoðan ella viðurkenna, at kanska forskúlaskipanin ikki er tann besta leiðin at ganga. Serliga tá hugsað verð­ur um, hvussu stór orku er løgd í at verja for­skúla­loysnina. Tíverri tykist tað sum, at ráðgevararnar hjá menta­ málaráðharranum hava somu barnaáskoðan, sum tey forskúlahugaðu byggja sína áskoðan á. Mín vón er tó at vit megna at endurhugsað støð­ una, soleiðis at barni gerst vinnarin. Barna­áskoðanin ymisk? Jógvan Philbrow