mánadagur 3. juni 2013síða 12

Mánadagur 3. juni 2013 · Nr. 62 12 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Leo Poulsen Tað var í veruleikanum Hjalti í Jákupsstovu, ið kom við hugskotinum at fáa meira búskaparfrøði inn í fiskiveiðiavtalurnar, ið gjørdar verða. Og hes­um loft­aði Hans Ellef­sen, ið tók prógv sum búskapar­frøð­ing­ ur í 1998. Hann hevði tá arbeitt í Landsbankanum og aðra- staðni í 12 ár, og hann fór tí at lesa við Syddansk Universitet í 2010, har vegleiðarin gjørdist Lone Kronbak. – Men hóast eg las við Syd­ dansk Universitet í Esbjerg, fór lesnaðurin fyri tað mesta fram her heima í Føroyum, fyrst á Havstovuni og seinni í Landsbankanum, sigur Hans Ellefsen. Ein stórur partur av tíðini tá arbeitt verður við eini phd fer við at granska skrivliga tilfarið, ið fyriliggur um evn­ ið og at rokna. – Í stuttum kann sigast, at ritgerðin byggir á fýra greinar, sum viðgera evnið út frá ymiskum sjónarvinklum, sigur Hans Ellefsen. Í fyrstu greinini verða al­ tjóða avtalur um fiska­stovn­ ar samanbornar við altjóða avtalur um um­hvørvis­spurn­ ingar. Tvær kendar avtalur um umhvørvisspurningar eru Kyoto og Montreal av­tal­ urnar. Kyoto avtalan er um at minka CO2 útlátið, meðan Montreal avtalan er um at minka útlátið av ávísum gassum og harvið verja oson­lagið. Montreal avtalan hevur eydnast nógv betur enn Kyoto, hví so er kann for­klárast út frá spælteori, við at hyggja eftir hvussu av­tal­urnar eru gjørdar. Ma. eru menningarlond ikki part­ ur av Kyoto avtaluni, og tí kunnu tey ríku londini flyta teirra framleiðslu til menn­ ingarlond. – Viðvíkjandi Montreal avtaluni gekk hon í stuttum út upp á at banna freon í ma. køliskápum, fyri at verja osonlagið, og hendan avtalan hevur víst seg at virka sera væl, tí tá var allur heimurin við, og øll londini fingu nakað burturúr at verða í samstarvi, sigur Hans Ellefsen. Ovfiska ein møguleiki Í næstu greinini verður hugt at staðfestingini um, at tað er verri at gera avtalur, um tað eru fleiri partar, sum skulu semjast. Serliga verður hugt at makrelinum, har tað upprunaliga vóru trý lond (EU, Noreg og Føroyar) og so legðist eitt fjórða land afturat (Ísland). Víst verður, at tað er møguligt at gera eina avtalu, um tað eru tríggir partar. Men um ein fjórði kemur inn, er tað júst nóg mikið til, at tað loysur seg hjá minnu pørtunum at bróta út úr avtalunum. Minnu partarnir í hesum sambandi eru Ísland og Føroyar, og hesir fáa nú meira við ikki at samstarva enn við at samstarva, og tí er tað ein orsøk hjá teimum at bróta út. Triðja greinin er um at samanbinda fleiri avtalur, ið sambært Hans ger, at tann samlaða avtalan verður meira stabil. Í ritgerðini verð­ ur hugt eftir einari samlaðari avtalu um sild og makrel. Ein annar háttur at blanda onnur viðurskifti uppí síggja vit í dag tá EU til dømis roynir at gera handilsforðingar fyri Føroyar og Ísland, sum kanska fær tvinga Føroyar og Ísland at gera avtalu. Her vil eitt størri land hava fyri­ mun­ir fram um eitt minni land. Í fjórðu og seinastu grein­ ini verður hugt eftir, um sam­ an­hangur er millum stovns­ stødd av makreli, og um hann er í íslendskum sjógvi. Síðan 2007 hevur stovns­ støddin á makreli verið om­ an fyri 3.5 milliónir tons sambært ICES, júst somu árini hevur makrelurin verið í íslendskum sjógvi. Men loysir tað seg hjá teimum upp­runaligu londunum (EU, Noreg og Føroyar) at fiska stovnin niður soleiðis, at makrelurin ikki kemur í ís­ lendsk­an sjógv? Her vísa úr­ slit­ini, at tað í nøkrum førum er eitt gott hugskot fyri teir upp­runaligu partarnar at fiska stovnin niðurum 3.5 milli­ónir tons, tí so skal Ís­ land ikki hava ein part. Tragedy of the Commons Yvirorðnaði spurningurin er, hvussu avtalur kunnu ger­ast, sum eru stabilar yvir tíð. Stabilar avtalur eru tær, sum ikki føra til ósemjur. Ósemjur eru ikki góðar, tí at ósemjur føra til, at tað verður yvirfiskað, og at tað tí verður minni til av fiskinum í framtíðini. – Í ritgerðini vórðu teir pelagisku fiskastovnarnir í norðuratlantshavið kannaðir, tað er svartkjaftur, makrelur og sild. Hesir virðismiklu stovnar hava verið orsøkir til ósemjur fleiri ferðir seinastu árini, og eru Føroyar nú part­ ar av ósemjum í bæði sild og makreli, sigur Hans Ellefsen. Orsøkirnar til ósemjurnar eru ofta, at fiskastovnarnir skifta ferðingarmynstur. – Háttalagið (metodan), sum hetta er greinað eftir, er tann sokallað spælteoriin. Spælteori er analysan av interaktión millum partar. Hetta er eitt øki innan bú­ skaparfrøði, sum verður brúkt, tá fleiri partar taka av­ gerðir samstundis, og neyð­ ugt er at hugsa strateg­iskt, sigur Hans Ellefsen. Spurningurin, sum verður svaraður í spælteori, er, hvat er besta strategiin hjá mær, givið hvat hin parturin ger. Serliga áhugavert í hesum sambandi er tann sokallaða »Tragedy of the Commons« hjá Hardin (1968). – Søgan stavar frá Ong­ landi, har kýrnar vóru á ein­ um felags øki, sum var alt ov nógv troytt. Fyri tann ein­staka bóndan gav tað mein­ing, at lata allar kýrnar koma á bøin, meðan fyri allar undir einum var tað best at avmarka atgongdina. Hetta kann førast beint yvir á fiskiskap og ovurfisking, tí havið er at roknað sum eitt felags øki, sigur Hans Ellefsen. Lønandi samstarv Søguliga eru nógvar avtalur gjørdar um felags umsiting av havsins tilfeingi. Fyrsta av­ talan varð gjørd millum fýra partar runt um Stillahavið longu í 1911. – Hendan avtalan var um kópar. Hon var sera væl­ eydnað, tí hon helt í 70 ár, og tá var eingin marknaður fyri kópaskinni longur. Hendan avtalan var gjørd soleiðis, at hon gav øllum pørtunum eina orsøk til at vera verandi í avtaluni, og tí ikki bróta út úr henni, sigur Hans Ellefsen. Sambært spælteorini eru tað fleiri treytir, sum skulu vera uppfyltar, um tað skal verða gjørligt at hava eina avtalu millum partar. – Fyrst av øllum skal tað vera ein orsøk til at sam­ starva, tað vil siga, at samlað skulu partarnir fáa okkurt burturúr at samstarva. Eis­ ini er tað neyðugt, at hvør partur í minsta lagi fær tað burturúr, sum hann hevði fingið uttan avtalu. Til sein­ ast má byrgjast fyri at triði partar kunnu undir­mi­nera avtaluna, sigur Hans Elle­f­ sen. Hann situr í dag í Fiski­ málaráðnum við einari norð­ ur­lendskari verkætlan, ið kannar tilfeingisrentuna. – Hetta er ein verkætlan, ið millum annað skal staðfesta, hvussu nógv skip skulu veiða undir Føroyum, fyri at fáa mest lønandi vinnuna, sigur Hans Ellefsen, sum nú kann kalla seg doktara í bú­ skaparfrøði. Hans skrivað ritgerð um pelagiska kompleksið 14. mai vardi Hans Ellefsen doktararitgerð um »Pelagiska kompleksið« við Syddansk Universitet í Esbjerg. Hetta er ein phd verkætlan, ið er gjørd yvir trý ár við universitetið, men meginparturin av arbeiðinum er farið fram í Føroyum, umframt eitt tíðarskeið við universitetið í San Diego í California Tað pelagiska kom­pleksið fatar um hesi trý fiskasløgini: Sild, makrel og svart­ kjaft. Tey londini, sum eru stranda­ lond tá avtalur um hesi fiskasløgini verða gjørd eru Noreg, EU, Ísland og Føroyar (og Russland fyri sild). Fakta Hans Ellefsen