týsdagur 16. juli 2013síða 14

Mikudagur 17. juli 2013 · Nr. 81 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Kjak Tað tykist sum Skála­fjarðar­ tunnilin er og verður eitt politiskt stríðsmál. Sum ein av mongum við tørvi at ferðast millum Eysturoy og Høvuðsstaðin, og sum ein av stigtakarunum til verkætlanina, loyvi eg mær at geva hetta lítla íkast til orðaskiftið um verandi støðu. Bakstøði Alt byrjaði við einum “polit­ iskum vilja” at niðurleggja gomlu ferjufarleiðina millum Skálafjørðin og Tórshavn fyri at fáa okkum kundar í staðin at brúka vegasambandið mill­um oyggjarnar. Fáur tyktist tá hugsa um, at henda loysn – har tey, sum t.d. skuldu suður eft­ ir, fyrst skuldu koyra fleiri 10-tals kilometrar norð­ur eftir – kanska ikki var lands­ búskaparliga tann skilabesta, fyri ikki at tosa um, at hon fyri brúkaran var sera dýr. Vit kunnu (bert til sam­ an­beringar) royna at ímynda okkum tann (vist nokk óhugsandi) tanka, at tað polit­ iskt varð avgjørt at kvetta bein­leiðis ferðasam­bandið millum Argir og Hoyvík fyri at leiða ferðsluna av Argjum norður eftir oyggjar­vegnum, oman í Koll­fjarðar­dal og suð­ur aftur eftir Kalbaks­ veg­num til Hoyvíkar – og øvugt. Hesin umvegur vildi verið væl styttri enn verandi umvegur av Skálafjørðinum til Havnar. – Meira um hetta seinni. Av tí at hetta var tað, sum tann politiski viljin hevði at bjóða, kendu vit brúk­arar okkum noyddar til sjálvir at taka stig til eina aðra loysn, sum so gjørdist til tann nógv umstrídda Skála­fjarðar­tunn­ ilin. Flest fólk, íroknað “ser­ kunn­leikin”, tykjast vera á einum máli um, at Skála­ fjarðartunnilin er ein sera góð samfelagsíløga. Orsøkin er sera einføld, nevniliga tann stóri umvegurin eftir ver­andi vegi (og ikki, sum nøkur tykjast at halda, at tað fara at spríkja pengar upp úr einum holi undir Tanga­ firði, sum fara at geva eitt stórt “yvirskot”). Ein tunnil vil merkja, at teir túsund­tals bilar, sum í dag ferðast hesa leið, samanlagt kunnu spara yvir 100.000 km av koyr­ing um dagin. Tað hevur eisini týdning fyri sam­felag­s­bú­ skap­in – og t.d. fyri møgu­ leikan at gjalda tunnilin – at tann nógv stytta farleiðin verður mett at føra við sær økt virksemi og dynamikk í øki­num, her undir eina økta ferðslu samanborið við ferðsl­una eftir verandi farleið. Fyri arbeiðsbólkin, sum tók stig til verkætlanina saman við kommununum kring Skálafjørðin, var tað ikki avgerandi, um verk­ætl­ anin varð almenn ella privat – ella okkurt har ímillum – men at hon varð framd í verki. Av tí at samferðslukervið í Føroyum vanliga verður bygt av tí almenna, var okk­ ara fyrsti spurningur til tá­ verandi landsstýrið, um tað kundi hugsast, at landið fór undir at byggja tunnilin. Svarið var nei; landið hevði so mikið nógvar aðrar átrok­ andi uppgávur at nýta sínar avmarkaðu pengar til, at tað neyvan fór undir eina tíl­íka verkætlan í bræði – her var jú vegasamband framm­an­ undan, so ein tunnil var ikki beinleiðis neyðugur. Næsta stig var at kanna, um kommunurnar sjálvar í felag kundu fara undir eina tílíka verkætlan, t.d. við at stovna eitt partafelag, sum kundi byggja og reka ein tunnil. Úr landsstýrinum fingu vit tó at vita, at komm­ unulógin ikki loyvir hesum. Eftir var so at royna eina privata loysn. Hesa roynd, og gongdina annars tey seinastu árini, kenna tey flestu við áhuga fyri málinum. Tvey viðurskifti eru her verd at bíta merki í: 1) Verkætlanin skal eftir ætlan fíggjast 100 % av brúkaranum – sum tann fyrsta av sínum slag í landinum; 2) Um talan verður um eina privata ella almenna verk­ætlan er ein politisk av­gerð, sum brúkarin ongan leiklut hevur í. Vit brúkarar skulu sjálvi gjalda alt gildið, og vit vilja tí sjálvandi hava eina so bíliga loysn, sum gjørligt, men um ein privat loysn er tann einasta, sum kann gjøg­numførast, gjalda vit eisini fyri hana. Hon er fyri okkum útilokandi eitt amboð fyri at fáa verk­ ætlanina framda, um hon ikki kann gerast á annan og bíligari hátt, tí hóast lut­falsliga dýr er hon hóast alt munandi betri enn verandi loysn. Nýtt uppskot á ting Eg skilji nú, at eitt upp­ skot er á veg í tingið um at gera ein almennan Skála­ fjarð­ar­tunnil. Um tað polit­ iska motivið var, at Skála­ fjarðartunnilin er ein góð samfelagsíløga, hevði tað fyri meg sum brúkara ljóðað fínt, tí henda loysn sigst eisini at vera munandi bíligari enn ein privat loysn. Sum skilst er høvuðs­ motivið hjá uppskotsstill­ ar­unum tó eitt heilt ann­að, nevniliga at lata okk­um brúkarar av Skála­fjarðar­ tunli­num gjalda fyri ein Sandoyartunnil – um­framt at rinda fyri allan Skála­ fjarðartunnilin. Eitt argu­ ment fyri hesum leisti hevur verið, at tá vit brúkarar av Skálafjarðartunlinum eru sinnaðir í einari privatari loysn at rinda eina stóra upp­hædd “niður í lumman á útlendskum spekulantum” (sum íleggjarar og láns­veit­ arar til ein privatan tunnil verða skírdir), so mugu vit eisini vera sinnaðir til heldur at rinda tað sama til eina til­ trongda samfelagsíløgu, sum landið annars ikki hevur ráð til. Tað skuldi bara manglað! Lat okkum nú venda aftur til fyrr nevnda hugsaða dømi, at ferðslan millum Arg­ir og Hoyvík grundað á eina politiska avgerð varð noydd at koyra eftir oyggj til Kollafjarðar og aftur. Lat okkum hugsa, at brúkarin – fyri at sleppa burtur úr hesi skilaleysu loysn – bjóðaði seg til sjálvur at rinda fyri eitt beinleiðis vegastrekki millum hesar bygdir. Land og kommuna kundu (ella vildu) tó í fyrstu atløgu ikki standa fyri hesi verkætlan, og tí fann brúkarin eina privata fyritøku at átaka sær at fremja hana, hóast hetta dýrkaði verkætlanina samanborið við eina almenna loysn. Men nú funnu nakrir politikarar upp á hyggjuráð. Teir høvdu leingi ætlað at út­bygt eitt heilt annað vega­ strekki, men høvdu trupult við at finna fígging til tað. Við nú at lata tað almenna byggja vegastrekkið millum Argir og Hoyvík, men taka ein yvirprís fyri tað, kundi brúkarin av hesum vega­ strekki rinda fyri hitt eisini. Umframt at vera einasti veg­ ur í landinum av sínum slag, sum brúkarin sjálvur skuldi rinda 100 %, álegði politiska yvirvøldin nú brúkarunum av hesum serstaka vega­ strekki einsamøllum at rinda fyri eitt annað, fyri hes­ar brúk­arar óviðkomandi, vega­ strekki. Hetta er nú støðan hjá Skálaf jarðartunlinum, sum fyri nakrar politikarar tykist at hava týdning ein­ ans sum eitt amboð til at finna pengar til aðrar verk­ætlanir við at áleggja brúk­aranum ein yvirprís. Undir CHE-samgonguni varð mett, at við at byggja alment, men lata brúkaran av Skálafjarðartunlinum rinda “privatan prís”, kundi hann fíggja helmingin av Sandoyartunlinum. Nú fá ár seinni verður mett, at til ber at lata henda sama brúkara rinda fyri allan Sand­oyartunnilin. Hokus- pokus! Jú dýrari ein privat loysn kann gerast, jú størri yvirprísur kann leggjast á eitt alment byggjarí. Viðmerking Sum brúkari kenni eg meg sterkt misbrúktan av tí polit­isku skipanini, um tað verður álagt mær saman við hinum brúkarunum av Skálafjarðartunlinum – einsa­møllum burtur úr øll­ um landsins borgarum – at rinda fyri eina samferðslu­ verkætlan, sum eg sjálvur ikki havi tørv á meiri enn flestu aðrir borgarar í land­ in­um. Eg vil fegin verða við til at gjalda mín part av neyð­ugum samfelagsíløgum, men eg meti tað heilt órími­ ligt at verða útvaldur til at gjalda fyri eina heilt aðra samferðsluverkætlan, bara tí at eg havi tørv á at ferð­ ast millum Skálafjørðin og Høvuðsstaðin, og tí at eg hóast alt framvegis skal gjalda minni fyri hesa loysn enn fyri at koyra ein ovur­ honds langan umveg, sum tann politiska skipanin hev­ ur tvungið meg til tey sein­ astu nógvu árini, og sum longu hevur kostað mær og landinum almikið. Um tað er rætt, sum verð­ ur ført fram, at Skála­fjarðar­ tunnilin og Sandoyartunnilin samanlagt kunnu gerast í almennum høpi fyri ein kostn­að, sum svarar til 46 kr. hvønn vegin fyri bi­l­ ferðsl­una í teimum, bendir tað á, at kostnaðurin fyri Skálafjarðartunnilin neyvan svarar til meira enn 30 kr. Tað vísir týðiliga, hvussu stór­ur tørvurin er ongantíð ov skjótt at koma burtur úr verandi støðu, sum jú kostar okkum mangt slíkt. Er grundarlag nú fyri ein­um øðrvísi orðaskifti á tingi? Higartil hevur tann polit­iska yvirvøldin býtt seg í tveir sera ymiskar og lítið semjusøkjandi part­ar í orða­skiftinum um, hvussu verkætlanin við Skála­fjarð­ar­ tunlinum skal skipast. Annar parturin – sum nú situr í sam­gongu – vil hava ein reint privatan tunnil, meðan hin parturin – sum nú situr í andstøðu – vil hava ein reint almennan tunnil. Verandi samgonga vil ikki hava tað almenna at átaka sær nakran fíggjarligan váða í sambandi við verkætlanina, meðan stóru andstøðuflokkarnir ynskja tað almenna at taka all­an váðan á seg. Hetta við fíggjarliga váð­ anum – at tað eru tættir í verkætlanini, sum framman undan eru ókendir, og sum kunnu virka órógvandi fyri tryggleikan í eini tílíkari íløgu – er eftir øllum at døma høvuðsorsøkin til, at ein privatur íleggjari krevur eitt munandi avkast og rentu av íløg­uni oman á tað, sum ein almenn verkætlan vildi kostað. Mett hevur verið, at tunn­ ilin kann fara at kosta umleið 1,2 mia. kr. at byggja. Hvørt prosent av hesi upphædd svarar til 12 milliónir krónur árliga, so nógv er at vinna hjá brúkaranum, um til ber at fáa kravið um íløguavkast og lánsrentur nøkur prosent niður. Hvat um avvarðandi politikarar í felag nú royndu at finna eina loysn, sum kann fáa henda prís munandi niður uttan tó at landið átekur sær nakran beinleiðis kostnað ella stórvegis fíggj­ ar­váða? Eitt er vist – fyri hvørja krónu, tunnilin kann gerast bíligari, minkar tann fíggjarligi váðin hjá tí, sum skal gjalda. Um tann privata fíggingarfyritøkan nú (sum ført hevur verið fram) vil kunna slaka munandi upp á rentuna, um landið tekur “broddin” av váðanum við t.d. at átaka sær ein ávísan, lut­falsliga lítlan part av fíggjar­liga váðanum, vil tað í sær sjálvum minka um tann samlaða váðan, tí verk­ ætlanin við hesum gerst so mikið bíligari. Tað ljóðar sum “tvær flugur við eitt slag” – lægri kostnað fyri brúkaran og minni fíggjarligan váða fyri alla verkætlanina. Í stað­in fyri at landið átekur sær 1,2 mia. kr. í váða við eini reint almennari verkætlan, kundi tað við at átaka sær ein brøkpart av váðanum kanska fingið prísin munandi niður á eini annars privatari verkætlan. Higartil hevur ein tílík loysn sum nevnt ikki verið hugs­andi, men øll hava loyvi til at broyta hugsjón so hvørt sum nýggjar upplýsingar koma fram og málið gerst meira greitt – eisini politik­ arar. Livst, so spyrst. Eitt íkast til kjakið um Skálafjarðartunnilin Martin V. Heinesen Toftir Jú dýrari ein privat loysn kann gerast, jú størri yvirprísur kann leggjast á eitt alment byggjarí Eg vil fegin verða við til at gjalda mín part av neyð­ugum sam­felags­íløgum, men eg meti tað heilt órími­ligt at verða út­valdur til at gjalda fyri eina heilt aðra sam­ferðsluverkætlan