hósdagur 15. august 2013síða 12

Fríggjadagur 16. august 2013 · Nr. 93 12 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Ein samstarvsbólkur, ið skul­ di skipa eftirmeting - Peda­ go­gar fáa reytt kort! Í áðurnevnda brævi frá 8. mai 2013 verður eisini sagt: ”Eisini varð settur ein samstarvsbólkur við um­boð­ um frá avvarðandi pørt­um, sum skuldi fylgja royndar­ verk­ætlan­ini og greiða møgu­lig iva­mál, soleiðis at eftir­met­ing­ar­nar vóru gjørd­ar regluliga.” Umboðini í sam­starvs­bólkinum vóru: eitt umboð fyri Lærara­felag­ ið, eitt fyri Pedagogfelagið, eitt fyri Mentamálaráðið, eitt um­boð fyri Eysturkommunu og forskúlaleiðarin. Hóast hetta verður sagt at vera ein sam­starvsbólkur, so hevði hann ábyrgd av at eftir­met­ ing­in verður gjørd – hvør skal gera hana, stendur einki um. Samstarvsbólkurin, ið hevði ábyrgdina av eftir­met­ ing­ini, hevði tveir fund­ir, í januar 2012 og mai 2012. Á fundinum í januar 2012 verður frágreiðingin hjá forskúlaleiðaranum fyri royndarárið 2011 -12 løgd fram. Í fundar­frá­grei­ð­ing­un­ um eru ongar eftir­met­ing­ar, men nakrar stað­fest­andi viðmerkingar. Gjøgnum­ gangandi fyri flestu við­ merk­ing­ar­nar, er hug­tak­ið undirvísing og ikki lær­ing. Stað­festingar sum henda eyð­kenna flest allar við­ merk­ing­arnar:” Dagurin í Skúlaspíranum er skipaður við longum steðgum, sum geva børnunum møguleika at spæla seg móð. Hetta er gott.” Tað kann gott vera, at so er, men hví er hetta gott? Pedagogar verða so gott sum ikki tiknir uppá tungu - uttan í heilt fáum før­um, m.a.: “Royndirnar í ár eru at býti helvt um helvt mill­um námsfrøðingar og lærarar riggar væl. Eisini vísa royndirnar at eitt býti við tveimum triðingum lærara og ein triðing námsfrøðingi er eins gott.” Hvat, ið hetta er grundað á, stendur ongastaðni, og eins gott, sum hvat? Hví tað riggar væl ella hvat, tað er, ið riggar væl, verður heldur ikki nomið við, niðurstøðan um býtið millum fakbólkarnar, hvat er hon grundað á? Merkisverd er henda frá­ veran av pedagogunum í roynd­ini, tá ið hugsað verður um, at kunngerðin, § 6 stk. 3. sigur: “Skipað samstarv skal verða millum lærararar og pedagogar í forskúla, byrjan­ ar­undir­vísing og frítíðar­ skúla.” Í hinum Norðurlondum er tað soleiðis, at Finland, Svøríki og Danmark hava for­skúl­ar, meðan børnini í Noregi og Íslandi fara í skúla sum seks ára gomul. Eitt eyð­kenni fyri forskúlarnar í hesum londum er, at tað eru pedagogar, ið standa fyri teimum og arbeiða í teim­ um. Og allastaðni verður dent­ur lagdur á, at tað eru peda­gog­isku prinsippini frá dagstovnunum, ið liggja sum grund fyri virkseminum í for­skúlu­num. Danmark er nokk tað Norðurlandið, ið hev­ur tann mest skúlakenda for­skúlan, og hongur hetta fyri mesta partin saman við politikki­num hjá borgarligu stjórn­ini, ið sat í umleið 10 ár. Í Finlandi og Svøríki eru for­ skúlar­nir sjálvbodnir, hóast flestu børn ganga í honum, með­an hann í Danmark er kravd­ur. Í Eysturkommunu er tað so, at foreldrini ongan val­møgu­leika hava, børnini skulu í forskúla, um tey skulu hava nakað tilboð sum 6 til 7 ára gomul. Hvat, ið hesin sam­starvs­ bólkur grundar tað á, at pedagogar næstan ikki eru neyðugir í forskúlanum, er ikki til at vita, tað eru so ikki tær royndirnar, hini Norður­ londini hava gjørt sær og er heldur ikki vísunda­liga grundað. Samstarvsbólkurin, ið í roynd og veru sær út til at vera tann einasti “eftir­ met­ing­ar­bólkur”, ið hevur verið, og sum Bjørn Kalsø so­statt grundar alt svar sítt á, 10. apríl 2013, umfatar eitt embætisfólk, tvey fak­ felags­fólk, borgarstjóran í Eystur­kommunu og for­ skúla­leiðar­an. Teir báðir sein­astu hava eyðsýnd ser­ áhuga­mál, tað hava teir eisini lov til at hava, men tað hoyrir bara ikki heima í eini sakligari, fakligari eftir­ meting. Tey bæði fak­felags­ fólkini umboða so tvey ymisk fakfeløg, við hvør sín­ um seráhugamálum, tað er so tað, ið tað er, men er ikki serliga tryggjandi fyri eina óhefta eftirmeting. Og em­ bætis­fólkið, tað umboðar politisku skipanina, og eigur at tryggja, at roynd­ ar­verk­ætlanin verður skipað og eftirmett á trygg­ ari grund, tað kann mann uttan himpr siga, at so er ikki. Embætisfólkið kann ikki sjálvt taka lut í eftir­ met­ingini, tí tað um­boðar so nógv ser­áhuga­mál og politisk­ar meiningar. Ein metandi frágreiðing Frágreiðingin frá for­skúla­ leiðara­num ber á sama bógvin, sum við­merk­ing­ar­ nar frá samstarvsbólkinum, tað eru staðfestingar, held­ur enn kvalitativar eftir­met­ ingar av royndini við einum greið­um fakpedagogiskum inni­haldi. Men frágreiðingin gev­ur seg heldur ikki út fyri at vera ein eftirmeting. Tá ið tað er sagt, so skal sigast, at í frágreiðingini eru eisini fult av staðfestingum og sub­ jek­tivum metingum, ið tað til fulnar er loyvt at hava, men sum ikki røkkur sum eftirmeting í eini skip­að­ ari royndarverkætlan – har vanta avgerandi grund­ gev­ingar fyri útsagn­u­num. Útsagnirnar eru stað­fest­ ingar sum: ”Mín fatan er, at forskúlin er stórsta fram­ brot í føroyskum skúla­skapi í nýggjari tíð.”, ”tað eri eg sannførdur um”, “tað er ein sannroynd”, “eg eri vísur í”, “hetta er rætt, og hev­ ur riggað væl” o.s.fr. Greitt verður frá tí, ið royndar­ ætlan­in er grundað á: “lesi­ fremj­andi og handaligt virk­semi, talfatan, rørslu og sang/tónleik.” Tað, ið greitt verð­ur frá, er, hvussu hesi verða skipað í forskúlanum, men ikki nøkur kvalitativ met­ing av, hvat royndin í hes­um kann læra okkum í mun til forskúlar. Annars verður rættiliga nógv gjørt burturúr tí lesi­ fremj­andi partinum, og at for­skúlin fer at bøta um lesi­førleikan hjá børnunum seinni. Tað eru ongar kann­ ing­ar, ið hava staðfest, at for­ mali­serað undirvísing tíðliga í barnaárunum gevur betri faklig úrslit seinni ella at lesiførleikin verður styrktur, heldur tvørturímóti. Í veru­ leika­num vísa t.d. norsk­ar kann­ingar tað øvugta. Ein norsk kanning frá 2005 av børnum, ið vóru far­in í skúla eftir teirri gomlu skipan­ini sum 7 ára gomul fyri 1997, og av teimum, ið aftaná vóru farin í skúla sum 6 ára gomul, vísti, at tey, ið vóru farin í skúla sum 7 ára gomul, dugdu betur at lesa, tá ið báðir bólkarnir vórðu saman­bornir sum 10 ára gomul. Somuleiðis klára norsk børn seg bara miðalvæl í Pisa­lesi­k­anningunum. Frágreiðingarnar er fleiri, bæði av pedagogiskum og fysiskum slag. Týskir heila­ granskarar eru í ein kanning komnir fram til, at heilin hjá yngri børnum er minni búgv- in, soleiðis at hann lærir at lesa minni búgvið, jú yngri, hann er. Og tað ger so munin seinni. Heldur ikki er tað lættari hjá børnum, ið hava læri­ trupulleikar at fara í eina formali­seraða undirvísing fyrr. Amerikanskar kann­ ing­ar hava víst, at viður­ skifti, sum viga tungt hjá børnum, sum hava læri­ trupul­leikar ella hava tørv á serundirvísing, er ald­urin. Tað vil siga, at tørv­ur­in á serundirvísing veksur, jú fyrr, vit fara undir for­mali­ seraða undirvísing. Tað er enn - sum fyrr - ikki forskúli, ið avger lesi­før­ leikan og fakliga førleikan annars hjá børnum, men tað sum tey møta í fólka­ skúlanum og sosiala bak­ grundin hjá børnunum, sum før­oyska Pisakanningin eisini greitt vísir. Sigl meg út, har sjógvar slættast av skynseminnar vernd Tað er merkisvert, tá ið vit vita, at øll norrønu granna­ lond okkara leggja stóran dent á, um út­búgv­ing­ar­ skipan­ina at bróta sosiala arvin, at tað ikki verður tikið upp á tungu í eini roynd hjá Mentamálaráðnum – ser­ liga, tá ið hugsað verður um, at tað greitt verður sagt í Pisa­kanningunum, at tað er har, trupulleikin er. Tað, sum dentur verður lagdur á í hin­um Norðurlondum, er at royna at bróta sosiala arvin longu í dagstovnunum, tí jú fyrr, hesi tøk verða tikin, betri verður úrslitið seinni. Hetta verður m.a. gjørt við at leiða børnini inn í nakrar sosial­ar og mentunarligar norm­ar, ið tey kanska ikki møta heima. Í skúlanum er tað truplari at gera tað, tí at hetta traditionelt ikki eru øki, ið skúlin tekur sær av, soleiðis, sum skúlin er skip­aður, men sum eru for­treyt fyri læringini í skúlanum. Í einari for­ma­li­ seraðari undirvísing tíð­liga í lívinum, koma hesi børn, oftast, at møta sosial­um og mentunarligum norm­u­m, ið eru fremmand fyri tey. Hetta hendir fyrr­enn tey eru búgvin til at gera sær eina fatan av hes­um viður­ skiftum. Um dag­stovnurin so ikki hevur havt ta neyðugu tíðina til hetta pedagogiska ar­beiðið, tí børnini fara und­ ir skipaða undirvísing, so standa hesi børn á berum. Lata vit bara standa til, so verð­ur skúlagongdin, oftast, eitt niðurlag hjá barninum, ið sæst aftur í allari skúla­ gongd­ini og seinni í lívinum. Sjálvandi skal dentur leggj­ast á lesingina í skúla­ num, men lesingin er bara ein mentunarberi av fleiri. At røkka øllum børnum, snýr seg einamest um, hvussu vit skipa læringina. Og har hava vit eina føroyska fyrimynd - í Frí­skúlanum í Havn. Fortreytin fyri, at tað skal eydnast at bróta sosiala arvin, er, at børnini møta ein­um dagstovni við høgari dygd. Nú eru vit so heppin í Føroyum, at vit sum heild hava sera dygdargóðar dag­ stovnar, tí er tað ikki sørt undrunarvert, at tað her á landi ikki er brúk fyri fak­ lig­heitini hjá pedagogum, ser­stakliga á einum øki, ið er kjarnu­øki teirra. At undirvísa í spæli – ein tvørsøgn Ein av kjarnuførleikunum í peda­gogútbúgvingini er at tíðargrein Leið meg út á villar víddir har lívið leika skal Ein forskúlakunngerð og ein forskúlaroynd Sjódregil fyri landi stendur, man til bøndur tala: "Tungligt er, tá undangongan endar aftur á hala." Grái táttur ella bóndatátturin, 1938 Seinni partur av greinin, ið var í blaðnum mikudagin Skulu vit bróta sosiala arvin í skúlanum, so gera vit tað við at skipa ein skúla, ið røkkur øllum