týsdagur 20. august 2013síða 16

Mikudagur 14. august 2013 · Nr. 92 16 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 tíðindi Jón Brian Hvidtfeldt Fyrrverandi formaðurin í Búskaparráðnum, búskap­ar­ frøð­ing­urin Johnny í Gróti­ num, rópar nú varskó. Kjak­ ið um Eystur­oy­ar­tunnil­in er eftir hansara tykki snøgt sagt farið av sporinum. – Talan er um eina íløgu í infrakervið hjá øllum borgar­um í landinum. Tí er av­gerandi, hvussu henda milliarda íløga skal fíggjast og forrentast. Og tí hevur tað týdning, um rentan á láni­num er 1,76 prosent ella fimm prosent, og um her ligg­ur ein eginpeningur inni í pro­jektinum, sum eisini skal forrentast. Hetta eru fakto­ rar, sum næstu mongu ár­ini vera avgerandi fyri, hvus­ su nógv tað fer at kosta at koyra gjøgnum tunnilin, sig­ ur Johnny í Grótinum. Johnny í Grótinum var for­mað­ur í Búskaparráðnum ár­ini frá 2005 til 2006. Og meðan tøgnin frá sit­a­ndi Búskaparráði í tunnils­máli­ num er larmandi, eftirlýsir fyrrverandi formaðurin eina reella viðgerð av málinum. - Ja, tú kanst siga, at løg­ ting­ið hevur samtykt at geva landsstýrismanninum eina heimild at samráðast við eitt privat felag um eina privata tunnilsloysn. Og har má eg rósa Copenhagen Infra­structure Partners og teirra samstarvsfeløgum í Pensjon­Danmark og LÍV fyri dugnaskap, framfýsni og virkisfýsni, tí tey hava megn­að at útvega váð­a­fús­an kapitla til at fremja íløgu­na í tráð við leistin, sum løgtingið hevur álagt lands­stýris­ manni­num í innlendismálum at tráðroyna. Men eigur alt kjak og øll viðgerð av hesi milliarda­íløgu so at enda har, spyr búskaparfrøðingurin retor­iskt, áðrenn hann held­ ur fram: - Í øðrum londum kjakast ser­frøð­in og politikarar um so­nevnda OPP-modellið, har tað almenna og privata ganga saman um ávísar íløgur. Tað tyk­ist, sum um vit leypa upp um hesa grundleggjandi disku­sjón­ ina, fyri í staðin at vevja alt møguligt annað uppí, sigur Johnny í Grótinum við greið­ ari tilsipan til Sand­oyar­ tunnilin. Sambært búskap­ar­frøð­ ing­inum er avleiðingin heilt einfalt, at vit missa fokus á tað, sum diskusjónin eftir hansara tykki eigur at snúg­ va seg um. - Tað má vera ein spurn­ ingur um sam­felags­nyttuna av tí einstøku íløguni, slær hann fast. Eitt skúladømi Johnny í Grótinum er greið­ ur yvir, at hann við sín­um starvi í BankNordik lætt­ liga kann vera lagdur undir at renna ørindi fyri sín arbeiðsgevara, nú hann legg­ ur seg út í kjakið um Eystur- oy­artunnilin. BankNordik hevur al­ ment ført fram, at eftir bank­ ans tykki er besta loysn­in ein almenn loysn, har ver­ an­di undir­sjóv­ar­tunnl­ar verða brúkt­ir sum fígg­j­ar­ligt grund­a­r­lag undir Eyst­ur­oy­ ar­tun­nl­i­n­um. Johnny í Grótinum strik­ ar undir, at hann úttalar seg sum búskaparfrøðing og fyrrverandi formann í Bú­ skap­arr­áðnum. Ikki vegna Bank­Nordik. Afturat starvinum í bankanum hevði Johnny í Grótinum mánadagin sín fyrsta starvsdag sum tímalærari á Føroya Handils­ skúla, har hann næsta skúla­ ár skal undirvísa triðja árs næm­ing­um í altjóða búskapi. - Har skal eg undirvísa í, hvussu búskaparfrøðin kann brúkast til at greina við­komandi sam­felags­bú­ skap­ar­ligar spurningar. Og har er Eysturoyartunnilin eitt upplagt evni at taka upp. Tað er greitt, at ágóðin av hesi íløgu er til staðar. Men politisku avgerðirnar, sum í hesum døgum verða tikn­ar á Føroya Løgtingi, koma at áseta støddina á sam­felags­ liga ágóðanum, sigur Johnny í Grótinum. Ikki minst tí eftirlýsir hann eina meira grund­leggj­ andi og fakliga viðgerð av máli­num. - Sum búskaparfrøðingur føli eg eina ávísa fólka­ ræðis­liga skyldu til at geva mítt fakliga íkast til kjakið um hesa íløgu, leggur hann aftur­at. Johnny í Grótinum hevur tí hugt nærri at uppritinum, sum Landsverk í mars í fjør gjørdi til Innlendismálaráðið í eini roynd at lýsa bú­skap­ ar­ligu avleiðingarnar av, um Eystur­oy­artunnilin verður almenn­ur ella privatur. - Tað uppritið vísti, at pri­ vata loysnin er 40 prosent dýr­ari. Men við dagføra útrokningarnar síggja vit, at mun­urin er øktur. Gjógvin millum almenna og privata leist­in er snøgt sagt blivin breið­ari og djúpari, soleiðis at privata loysnin nú er tríggjar ferðir dýrari enn almenna loysnin. Tað fer so at síggjast aftur í prísinum fyri at koyra í gjøgnum tunnilin, sigur Johnny í Grótinum. Roknistykkið Búskaparfrøðingurin vísir á, at landsstýrið so seint sum í juni lænti eina milliard krón­ ur. - Lánsbrøvini blivu rivin burt­ur eftir einum tíma. Fasta rentan næstu fýra árini gjørdist 1,76 prosent. Og tað sigur nakað um fíggjar­ støðu­na hjá landinum, tá tú kanst læna pengar á handan hátt, argumenterar Johnny í Gróti­num. Tunnilsuppritið hjá Lands­verki frá mars í fjør tekur støði í, at landskassin kann læna fyri 3,7 prosent. Og sama upprit tekur støði í, at privat fyritøka fer at krevja eina renting av saml­ aðu íløguni á 6,7 prosent. - Men í summar kom fram í fjølmiðlunum, at privati fíggingarleisturin hevur við sær eitt krav um, at íløgan skal rentast við stívliga 10 prosentum. Sambært hes­um skulu tær fyrstu 300 millión­ irnar í eginpeningi rentast við 15 prosentum, meðan rest­in verður lánifíggjað við meðal­rentu á fimm prosent, sigur Johnny í Grótinum og heldur fram: - Um hesar upplýsingar um privata leistin eru rættar, kann tað almenna also læna peng­ar til væl lægri rentu enn áður mett, meðan pri­ vata tunnilsfelagið krevur væl hægri rentu enn mett í álitinum. Tí er munurin mill­um almennu og privatu loysn­ina øktur rættuliga nógv. Fyri brúkaran merkir tað ítøkiliga, at við almennu loysnini fer tað at kosta 46 krónur at koyra aftur og fram gjøgnum tunnilin, meðan prísurin við privatu loysn­ini verður 146 krónur aftur og fram. Sambært búskap­ar­frøð­ ing­inum kemst stóri prís­ munu­rin heilt einfalt av, at pri­vata felagið lænir pengar til nógv hægri rentu enn tað al-menna. Har­um­framt hevur privata felagið krav um at forrenta sín egin­ pening, og tað hevur lands­ kassin ikki. Perur og bananir Í almenna kjakinum hevur verið nógv umrøtt, hvussu stórur váðin er við at gera íløgu­na í Eysturoyartunnilin. Fyri ein útlendskan íleggjara er tað ein váðafús íløga yvir­ høvur at gera ein undir­ sjóvartunnil í einum lítl­um og fjarskotnum oyggja­sam­ felag, sum enntá er hótt av fólkafráflyting. Eisini er ivasamt, hvussu nógv yvir­ høvur fara at brúka tunnilin. Og um prísurin nú eisini fer at halda, ella íløgan gerst mun­andi dýrari enn ætlað. - Fyri ein privatan íleggj­ ara er hetta ein reel støða at hava. Og tað er eisini reelt at taka pengar aftur fyri at átaka sær ein slíkan váða. Men her eru almennu Før­ oyar heilt grundleggjandi í eini aðrari støðu enn ein privat-ur íleggjari, sigur Johnny í Grótinum og rams­ ar upp munin: - Almennu Føroyar hava longu átikið sær tann váða, at føroyingar framvegis koma at búleikast her um 30 og 50 ár, men fyri íleggjaran er talan um ein nýggjan váða, sum hann kann hava ilt við at meta um. Og har­ næst hevur løgtingið mun­ andi betur møguleika enn nak­ar privatur íleggjari at gera nakað ítøkiligt við ein Smartar loysnir køva samfelagsatlitið Avgerandi fyri Eysturoyartunnilin má vera, hvussu góð henda íløgan verður fyri føroyska samfelagið. Og tí mugu og skulu politikarar fyrihalda seg til, at fyri brúkaran verður privata loysnin tríggjar ferðir dýrari enn almenna loysnin. Hvar er samfelagsatlitið í hesum, spyr búskaparfrøðingurin og fyrrverandi formaðurin í Búskaparráðnum, Johnny í Grótinum, sum eftirlýsir eitt grundleggjandi kjak um, hvat skal vera alment, og hvat skal vera privat