fríggjadagur 7. mai 2004síða 19

Nr. 87 - 7. mai 2004 37 12 Sosialurin Nr. 87 - 7. mai 2004 Sangarin í Aqua kom púra óvæntað á pallin, tá ið triðja innleiðandi umfarið av Ársins Songrødd var í Havn leygarkvøldið. Tey sum vóru í Badmintonhøllini leygarkvøldið vóru ikki sørt bilsin, tá ið tey knappliga sóu at AQUA- sangaran Rene Dif kom inn á pallin. Hann gav okkurt tekin til plátuvendaran Pætur Magnussen, sum beinanvegin fangaði, hvat var á vási, og til frøi fyri áskoðrarnar undirhildu teir báðir við kynstum sínum. Rene Dif má sigast at vera ein sera dúgligur rappari, og tað eru kanska ikki øll sum vita, at hann var DJ í nógv ár, áðrenn hann gjørdist kendur í pop-bólkinum AQUA. Bólkur til finaluna Birita Bisp & Co. blivu nummar 1 í hesum triðja umfarinum í Songrøddini. Á øðrum plássi varð Bára Svabo Samuelsen. Tey hava sostatt tryggjað sær eitt finalupláss hvør, tá ið finalan verður í Badmintonhøllini tann 5.juni. Tá hava fyrireikararnir tryggja sær, at bólkurin Páll Finnur Páll fer at spæla. Bólkurin hevur ikki spælt so nógv seinastu vikurnar, men teir eru tó at hoyra á útvarpsrásunum, og til finaluna í songrøddin fara teir so at spæla aftur. Fjórða og næstseinasta inn- leiðandi umfarið í Ársins Song- rødd verður í Badmintonhøllini í Havn leygarkvøldið tann 15.mai. TINGHELLAN/KLUMMAN Finnbogi Ísakson Uttanlandsnevndin hjá Løgting- inum viðger í hesum døgum eitt uppskot frá Landsstýrinum um trygdarpolitikk Føroya. Hesi seinastu árini hava landsstýrini í Føroyum og Grønlandi lagt meir og meir dent á, at tey vilja hava størri ávirkan á uttanríkis- og verjupolitikkin. Tað er hugsandi, at landsstýr- ini kunna fáa nakað víðari heimildir í uttanríkispolitikk- inum, tó neyvan í øðrum førum enn tá talan er um mál, sum einans viðkoma Føroyum ella Grønlandi. At hetta ber til er ikki nakað nýtt. Tey seinastu meira enn 30 árini hevur før- oyska landsstýrið reelt ført samráðingar uttan beinleiðis danska luttøku við onnur lond um fiskiveiðuavtalur. Møguliga kann praksis víðkast nakað. Uttanríkispolitikkur er tor- førur at reka - kanska tann tor- førasti parturin av politiskum virksemi yvirhøvur. Ein upp- læring av fólki til at røkja eina føroyska uttanríkistænastu hevði verið ynskilig. Vit hava sum er umboðsmann í London og Brüssel, men mær tykir, at tørvur er á einari fastlagdari ætlan á økinum. Tað fekk stóran týdning fyri íslendingar, at teir, tá teir fingu ta sokallaðu Sam- bandslógina í 1918, fingu fólk í donsku uttanríkistænastuna, har tey vórðu lærd at røkja uttan- ríkispolitikkin. Tann lærdómur- in, sum ein dugnalig donsk uttanríkistænasta gav teimum, er komin væl við, síðani Tjóð- veldið Ísland varð stovnað í 1944. Bæði undanfarna og núver- andi samgonga settu sær fyri at vera meira við í uttanríkis- og verjumálum. Í samgonguskjal- inum frá 2002 stóð: "Samgongan hevur sum mál at vinna Føroyum veruliga uttanríkispolitiska ávirkan og at fyrireika egnan uttanríkis- politikk. Føroyskir myndugleikar skulu eftir greiðum reglum tryggja sær fult innlit í og avgerðarrætt á øll uttanríkis- og verjupolitisk mál, ið kunnu hugsast at hava týdning fyri Føroyar og føroyingar." Í samgonguskjalinum, sum Javnaðarflokkurin, Fólkaflokk- urin og Sambandsflokkurin skrivaðu undir í januar, stendur: "Vit skulu hava størri ávirkan á uttanríkispolitiska økinum. Hetta skal gerast í avtalu við danskar myndugleikar. Føroyskir myndugleikar skulu tryggja sær innlit í og ávirkan/avgerðarrætt á øll uttanríkis- og verjupolitisk mál, ið hava týdning fyri Føroyar. Samráðingar verða tiknar upp við donsku stjórnina um at lógartryggja hetta." Nakað av muni er á orðing- unum, men ikki tann heilt stóri. Tað sæst tó, at heimastýris- flokkarnir Sambandsflokkurin og Javnaðarflokkurin hava sett síni merki á orðingarnar, sum í tveimum førum eru heldur linari enn hjá undanfarnu sam- gongu. Tær linaru orðingarnar eru "Hetta skal gerast í avtalu við danskar myndugleikar" og "Samráðingar verða tiknar upp við donsku stjórnina um at lógartryggja hetta." Her verður sligið fast, at ongin konfrontasjón skal vera við donsku stjórnina um ávirk- an á uttanríkis- og verjupolitikk (undrist annars eitt sindur á orðalagið "við donsku stjórn- ina", tí eg helt, at hjá Sam- bandsflokkinum og Javnaðar- flokkinum er bara ein stjórn í ríkinum). Tað avgerandi er, at hvørki tann fyrra ella tann seinna orðingin hevði kunnað útvegað okkum veruliga ávirkan á verjumál. Tí er spurningurin, um Løgtingið skal lata frá sær møguleikan fyri at vísa sína støðu, afturfyri at landsstýrið skal fáa eitt sindur meira innlit (tí talan kann ikki vera um ávirkan), sum danska stjórnin vil geva. Løgtingið hevur higartil havt møguleika fyri at vísa sína støðu. Tað er gjørt við samtyktum í hernaðarmálum líka síðani 1940. Síðani eru fleiri aðrar samtyktir gjørdar. Sum nevnt liggur eitt uppskot frá Landsstýrinum í Tinginum um trygdarpolitikk Føroya. Tann avgerandi setningurin í uppskotinum er, at "Løgtingið tekur undir við, at Landsstýrið tekur neyðug stig til tess at røkja trygdarpolitisku, heruppií verjupolitisku, áhugamál Føroya". Við øðrum orðum: hereftir verður tað Landsstýrið og ikki Løgtingið, sum tekur avgerð um okkara trygdar- og verju- politikk. Tað er ikki nøkur smávegis broyting. Lítil uggi er í, at sam- bært uppskotinum skal Lands- stýrið samskifta við "Uttan- landsnevnd Løgtingsnevnd í týdningarmiklum málum hesum viðvíkjandi". Tað verður so Landsstýrið, sum ger av, hvørji verjupolitisk mál eru týdningar- mikil. Royndirnar av tí eru ikki góðar. Bæði Kristian Djurhuus løgmaður og Petur Mohr Dam løgmaður fingu at vita um tær ætlaðu hernaðarútbyggingarnar um tíggju ára skiftið 1950/60, men hvørgin kunnaði Løgtingið um nakað. Í seinnu helvt av sjeytiárunum fekk Atli P. Dam at vita frá ovastanum í Mjørkadali, at Loranstøðin á Eiði vegleiddi amerikanskar Polaris-kavbátar við kjarnorku- løðingum, men heldur ikki hann helt tað vera neyðugt at kunna Løgtingið, í hvussu so er ikki formliga. So kann sjálvandi spyrjast, um tað hevur nakran týdning, at Løgtingið ger samtyktir um hernaðarmál. Eg haldi ja. Sam- tyktirnar hava ikki havt við sær, at støðirnar eru niðurlagdar, men eg ivist ikki í, at tær hava virkað darvandi, tá talan hevur verið um víðari hernaðar- útbygging. Hevði Løgtingið ikki havt so greiða støðu, hevði Skálafjørðurin kanska langt síðani verið avbyrgdur sum herskipahavn. Bara fyri at gita eitt dømi. Støðan hjá okkum føroy- ingum í verjumálum verður veikari, tá tað bara verður Landsstýrið - ella reelt løg- maður - sum skal taka støðu. Eg haldi ikki, at størri kunning frá einum donskum forsætis- ráðharra ella verjumálaráðharra hevur størri týdning, enn møguleikin hjá Løgtinginum at hava og taka eina støðu. Frægast høvdu vit helst fingið burturúr, um bæði samgonga og andstøða høvdu lagt størri dent á at fáa víðari heimildir á uttanríkispolitiska økinum. So leingi vit eru partur av ríkinum verða allar avgerðir í verjumálum tiknar í samráð- ingum millum stjórnina og fremmandar maktir. Í tí førinum er ivaleyst líka frægt eisini frameftir at lata Løgtingið taka støðu í verjupolitiskum málum. Uttanríkis- og verjupolitikkur René Dif við í Ársins Songrødd René Dif, sum var ein av limunum í heimskenda danska bólkinum Aqua, er her á pallinum til Ársins Songrødd UTTAN ÚR HEIMI Nærkast friði Nú er líkt til, at endi kann fáast á borgarakrígnum í Sudan, sum hevur vart í 21 ár, og sum hevur kostað umleið hálvaaðru millión mannalív. Seinastu dagarnar hava umboð fyri sudansku stjórnina og uppreistrar- felagsskapin SPLA verið til samráðingar í granna- landinum Kenya, og nú tykist ein loysn vera fyri framman. SPLA umboðar tann kristna meirilutan har suðuri í landinum, sum vil hava sjálvsstýri, og nú er tann muslimska stjórnin í Khartoum gingin við til at lata fólkið í Suðursudan velja ímillum størri sjálv- ræði og fullkomna loys- ing. Samstundis er avtal- að, at sudanska lóggávan framvegis skal byggja á muslimskar siðir, men tann tiltikna sharia-revsi- lógin skal tó ikki galda tey kristnu har suðuri í land- inum. Avtalan ber í sær, at verandi forsetin, Omar al- Bashir, heldur fram í em- bætinum. Nýggjur vara- forseti verður tann kristni uppreistrarleiðarin John Garang. Teir báðir hava fyrr avtalað, hvussu olju- ríkidømið í Sudan skal býtast ímillum tann kristna og tann muslimska partin av landinum. Oljuprísur og ferðaseðlar Fleiri av teimum stóru flogfeløgunum eru í stór- um fíggjarligum trupul- leikum, og tann høgi olju- prísurin kann fara at gera enda á summum feløgum. Bretska British Airways, sum er heimsins størsta flogfelag, skal ætlandi gjalda tíggju milliardir krónur fyri brennievni í ár, og tað er hálvonnur milli- ard meiri enn í fjør. Fíggj- arstjórin í felagnum, John Roshton, sigur við BA News, at felagið noyðist at skarva av øðrum útreiðsl- um. Tann høgi oljuprísurin kostar amerikonsku American Airlines og Unites Airlines tvær milli- ardir krónur eyka í ár. Støðan er serliga álvars- som hjá American Air- lines, sum stríðist fyri at sleppa undan at fara á húsagang. Continental Airlines, sum eisini er amerikanskt, hevði 700 milliónir krónur í halli í januar ársfjórðingi orsak- að av tí hækkaða oljuprís- inum. Tey stóru flogfeløgini hava harða kapping frá lágprísfeløgunum, men tann høgi oljuprísurin kostar eisini hesum feløg- unum nógv. Tí er tað bara ein spurningur um tíð, til lágprísfeløgini verða noydd at seta prísirnar upp, skrivar Berlingske Tidende. Svenska stjórnin umrøður ódjór Svenska stjórnin skal nú taka støðu til, um ein maður skal fáa loyvi at taka egg frá einum ódjóri, sum sigst halda til í einum av teimum stóru svensku vøtnunum. Djórið, sum er ein so- kallaður sjóormur, sigst halda til í vatninum Stor- sjøn. Hann er 14 metrar langur og sigst hava verið í vatninum seinastu 400 árini. Hann hevur ofta verið umrøddur, eisini í nýggjari tíð, men tað eru fá, sum siga seg hava sæð hann. Í 1962 gjørdi eitt djóraverndarfelag av, at sjóormurin skuldi friðast, og hevur tóku teir lokalu myndugleikarnir undir við í 1986. Men nú hevur Magnus Cedergren í Stockholm søkt myndugleikarnar um at sleppa at royna at taka egg frá sjóorminum. Teir lokalu myndugleikarnir í Jæmtlandi hava sagt nei, men umsøkjarin hevur nú sent stjórnini í Stockholm málið. Har er tað løg- málaráðið, sum skal taka støðu til umsóknina, men roknað verður við, at myndugleikarnir fara at kanna málið væl og virðiliga, áðrenn Magnus Cedergren fær svar. Skjót samrøða At BMW-bilar kunnu koyra skjótt, munnu tey flestu vita, men tað er ikki altíð so skilagott at trýsta ov fast á speedaran, tá ein situr við róðrið í einum BMW. Tað mátti ein skoti sanna nú um dagarnar. Hann var farin ein túr við sínum BMW Z4, men var so óheppin at koma fyri eitt av mátingartólunum hjá løgregluni. Tað vísti, at maðurin koyrdi 250 kilo- metrar um tíman, og at hann harafturat sat og tosaði í fartelefon. Skotska løgreglan tók sum vera man mannin, men einki verður sagt um, hvørja revsing hann fekk. Blaðið Daily Mirror veita at siga frá løgregluni, at maðurin setti næstan nýtt met á bretsku vegunum. Metið, sum varð sett fyri einum ári síðani, er 252 kilometrar um tíman, og tað bleiv sett á sama vegateininum. Vit kunnu skoyta uppí, at tann bil- førarin koyrdi eisini í einum BMW-bili. Í USA hevur oljuprís- urin ikki verið so høgur síðani Flógva- kríggið í 1991, og altjóða orkustovnurin ávarar um álvarsamar avleiðingar, fellur prísurin ikki OLJUPRÍSUR Árni Joensen fartekst@mail.dk Tað er tann ótrygga støðan í økinum við Persaflógvan og smáar amerikanskar goymslur, sum hava skrúv- að oljuprísin upp ígjøgnum. Álopið á oljuútbúnaðin í einari oljuhavn í Saudi- arabia seinasta vikuskiftið hevur elvt tilstúran fyri, at fleiri tílík álop kunnu koma, og tað hevur fingið fleiri at ivast í, hvussu trygg oljuveitingin úr økinum við Persaflógvan er. Í gjár kom prísurin upp í 39,57 dollarar á ameri- kanska marknaðinum. og í London fór Brent-oljan fyri 36,80 dollarar fyri tunnuna. Tað merkir, at hesa vikuna er oljuprísurin hækkaður seks prosent. Tá amerikanarar gjørdu seg til at leypa á Irak í fjør, kom oljuprísurin upp í 39,99 dollarar, áðrenn hann fall aftur, men nú verður roknað við, at hann fer upp um 40 dollarar. Japanski serfrøðingurin Tetsu Emori segði við Reuters í gjár, at hann væntar, at prísurin fer upp um 43 dollarar fyri tunnuna í summar. Altjóða orkustovnurin IAEA ávaraði mikudagin um, at tann høgi oljuprís- urin kann fáa álvarssamar avleiðingar fyri tey londini, sum noyðast at innflyta olju, men at príshækkingin eisini kann ávirka heims- búskapin sum heild. Tann høgi prísurin kemur oljufeløgunum væl við. Norska Statoil kundi miku- dagin vísa á sítt besta árs- fjórðingsúrslit nakrantíð, og sama dag hækkaðu partabrøvini í A.P. Møller munandi á partabræva- marknaðinum í Keyp- mannahavn. Eitt av endamálunum við fasta samband- inum um Oyrasund var at fáa stórar altjóða fyritøkur at seta seg niður har. Tað hevur eydnast so mikið væl, at í dag hava 26 av heimsins størstu fyritøkum skrivstovu í økinum FAST SAMBAND Árni Joensen fartekst@mail.dk Tað eru ikki bara danir og sviar, sum halda seg fáa gagn av brúgvasambandin- um um Oyrasund. Longu tá sambandið bleiv fyrireikað, varð tosað um, at tað mundi fara at fáa fremmandar fyritøkur at seta seg niður við sundið, og hendan metingin hevur hildið. Ein kanning, sum tann óhefti Oyrasundsstovnurin í Malmø hevur gjørt, vísir, at í dag hava 26 av teimum størstu fyritøkunum í heim- inum skrivstovu í økinum. Hetta eru í flestu førum skrivstovur, sum umsita tað norðurlendska virksemið hjá teimum einstøku fyri- tøkunum. Fyri sjey árum síðani høvdu bara tólv altjóða fyritøkur skrivstovu í Keypmannahavn ella í Malmø. Kanningin vísir eisini, at tá tær stóru altjóða fyritøk- urnar fáa sær skrivstovu í Norðurlondum, eru Noreg og Finnland úti í kuldanum. Av teimum hundrað størstu fyritøkunum hava 65 skrivstovu í Norðurlondum. Av teimum húsast 26 í Oyrasundsøkinum, 27 eru í Stockhólmi, og hinar tólv eru aðrastaðni í Danmark ella Svøríki. Tað eru serliga matvøru- og bilfyritøkur, sum trívast væl í Oyra- sundsøkinum. Ímillum matvørufyritøkurnar eru kend nøvn so sum Nestlé, Gilette og Coca-Cola, og ímillum bilfyritøkurnar eru eitt nú Peogeot, Toyota og Daimler-Chrysler. At Oyrasundsøkið hevur so stóran týdning kemst av, at tað liggur mitt í tí stóra svenska-danska marknað- inum, og formaðurin í Oyrasundsstovninum, Anders Olshov, ivast ikki í, at tær stóru fyritøkurnar síggja fleiri fyrimunir í at seta seg niður har. Eitt nú uppfata nógvar teirra Norð- urlond sum ein marknað, og í so máta liggur Oyra- sundsøkið væl fyri, sigur hann. Christian Wickmmann Hansen, sum er professari í landafrøði, sigur við Aften- posten, at tað fasta sam- bandið um Ouyrasund hev- ur virkað sum ein magnet og hevur drigið stórfyritøk- urnar til sín, og at alt fleiri fyritøkur síggja tað sum ein stóran fyrimun at hava eina deild í økinum við Keyp- mannahavn, Malmø og Lund sum marknaði. Tað fasta sambandið um Oyrasund varð tikið í nýtslu tann 1. juli í 2000. Í økinum við brúnna búgva 3,5 milliónir fólk, og har eru umleið 170.000 fyri- tøkur. Fasta sambandið dregur Oljuprísurin togar í 40 dollarar Oljufeløgini og oljulondini forvinna nógvar pengar burtur úr tí høga oljuprísinum. Her liggur eitt tangaskip uttan fyri oljuhavnina í Murmansk í Russlandi Mynd: Reuters C M Y K 37 36