týsdagur 8. oktober 2013síða 36

Mikudagur 9. oktober 2013 · Nr. 116 20 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Ein annar vegur... Eina Andreasen, forkvinna Ergoterapeutfelagið Nú vit nærkast 10. okt­ob­ er, sum er Altjóða Psykia­ tri­dagur, kemur mær til hugs hendan sama dagin fyri einum ári síðani, tá ein ungur føroyingur valdi at taka sítt egna lív. 10. oktober minnir okkum á, hvussu viðbrekin vit sum menn­iskju eru, og hvussu viðbrekið lívið kann vera. Hetta eigur at seta tankar í gongd hjá okkum øllum, og ikki minst avvarðandi skipanum, um, hvussu vit sum sam­felag kunnu hjálpa sál­arliga viðbreknum og sjúk­um fólkum. Vit mugu gera tað øðrvísi enn nú. Bæði so sjálvmorð kunnu fyribyrgjast, og so vit fáa hjálpt og stuðla sálarliga við­ breknum og sjúkum fólki til góða viðgerð og eitt gott lív. Ein, sum kennir til truplu støðuna hjá fólki, ið eru sálarliga viðbrekin og sjúk, er fyrrverandi danski for­ sætisráðharrin Poul Nyrup Rasmussen, hvørs dóttir fyri tjúgu árum síðani tók lívið av sær. Frammanundan hevði dótturin verið sálarliga sjúk í fleiri ár og hevði tørv á hjálp frá avvarðandi skipanum m.a. psykiatriini. Poul Ny­ rup Rasmussen er í dag for­ maður í felagsskapinum “Det sociale netværk”, ið hevur til endamáls at betra um viðgerð og lívsumstøður hjá sálarliga viðkvæmum fólkum. Poul Nyrup Rasmussen skriv­aði 12.10.12 ein kron­ ikk í dagblaðnum Polit­ik­en, sum fekk nógva um­røðu í Danmark. Høv­uðs­boð­ skapurin í hesum kronikki var, at psykiatriin hevði tørv á at verða gjølla endurskoð­ að. Ein av orsøkunum var, at skjalprógvan var komin um tvingsil og yvirmedisiner­ing umframt um brádligan deyða hjá psykisk sjúkum fólki orsakað av ov nógvum og skeivum medisini. Í at­finn­ ingunum mótvegis donsku psykiatriini vísir Poul Nyrup Rasmussen á, at tørvur er á at hyggja kritiskt eftir ment­ anini í psykiatriini. Ergoterapeutfelagið í Før­ oyum ynskir eisini, at vit hyggja kritiskt at okkara psykiatri og kanna aðrar veg­ir, ið eru vísindaliga skjal­ prógv­aðir. Trupulleikin við núverandi psykiatrimentanini Hvør er hendan áður­ nevnda serstaka “psyki­atr­i­ mentanin”? Ein psyki­at­risk deild er part­ur av sjúkra­hús­ verk­inum, har tann grund­ leggj­andi hugsunarháttur­in er náttúruvísindaligur. Í tí náttúrvísindaligu tilgongdini hevur tann medisinska við­ gerðin ein stóran leiklut. Tað vil siga, at ein sjúka er nak­að, sum skal lekjast við medisini. Sjálv­andi, kunnu vit siga! Ein sjúka skal eisini hava eitt heiti – tað vil siga eina diagnosu. Fyri at fáa eina diagn­osu, skal tú hava nøk­ur ávís symptomir. Í tilgongd­ini er eitt stórt fokus á at finna og staðfesta hesi symptom­ ini, tí diagnosan er so avgerð­ andi fyri, hvør viðgerðin er. Tað skilja vit væl, og sjálvandi skal psykiatriin ikki viðgera fólk í blindni. Men, sum ment­anin og tilgongdin er nú, kann tað vera trupult at fremja aðrar arbeiðshættir til fulnar, sum krevja ein heilt ann­an hugsunarhátt, enn tann náttúruvísindaliga. So hvørt sum tað er blivið meira vanligt at tosa opið um sálarligar sjúkur, hava fleiri fyrrverandi sjúkling­ar sett orð á, hvussu tey hava upplivað skipanina, og fleiri góðar bøkur finnast um hetta. Tey kunnu fortelja, hvussu tey upplivdu at blíva sædd bert sum ein diagnosa og ikki sum eitt menniskja við egnari serstøku lívssøgu. Og hvussu tað kendist ikki at verða hoyrd og ikki at verða tikin við í gongdini. Á hendan hátt mistu tey heilt tamarhaldið á egnari støðu. Tey kunnu eisini fortelja, hvussu tey á annan hátt komu víðari í lívinum, og í dag liva eitt gott og inni­ haldsríkt lív við millum øðr­ um góðari útbúgving. Í teimum størru lond­un­ um kring okkum er nógv skjalprógvan at finna um omanfyrinevndu við­ur­ skifti. Tíverri finnist tann vís­indaliga lýsingin av psyk­ iat­risku viðurskiftunum ikki í sama mun í Føroyum. Men tað er ikki orsøk til at halda, at viðurskiftini og mentanin innan psykiatr­isku skipanina er øðrvísi her enn í okkara grannalondunum. Hetta kann eg eisini siga út frá, at eg sjálv havi arbeitt sum ergoterapeutur innan psyki­ atrisku skipanina í Før­oy­um í 12 ár. Afturat hesum kemur, at Psykiatriski Depilin í 2008 byrjaði eina tilgongd við stórum broytingum í skip­an­ ini við støði í ynskinum um eina øðrvísi psykiatri. Hend­ an broyting er enn í gongd, og broytingar krevja nógva orku av starvsfólkunum. Tann drúgva broytingartíð­ in ávirkar arbeiðið við fólk­ um, sum frammanundan eru við­brekin. Vit eru vitandi um, at nógv dugnalig starvs­ fólk við drúgvum royndum inn­an økið hava valt at fara úr skipanini, og hetta er alt ann­að enn gott fyri neyðugu menn­ingina á økinum. Hugsa heild og samanhang Felagsskapurin Det Sociale Netværk og onnur feløg, ið arbeiða við at betra psyk­ iatriina, vísa á aðrar vegir at ganga í viðgerðini av sálarliga viðbreknum fólkum. Vegir, sum hava støði í at møta menn­iskjanum “aftanfyri diag­nosuna” í arbeiðinum við at lekja og/ella hjálpa teim­um til at fáa og liva eitt so gott lív sum til ber. Dømir um aðrar vegir eru “Recovery, “Opin Dialogur” og “Tann narrativi hugs­unarhátturin”. Tilgongdin “Opin Dial­ og­ur” verður eisini nevnd “Lap­lands­modellið”, har tað í Fin­landi hevur ført við sær impon­erandi skjalprógv­ aði úrslit, og ført til viðgerð av sálarliga sjúkum fólkum uttan heilivág. Maðurin hand­an modellið er sálar­ frøð­ingurin Jaakko Seikkula. Arbeiðs­hátturin verður m.a. eisini nýttur á ávísum støðum í Danmark við góð­ um skjalprógvaðum úrsliti. Í august í ár var Ergo­ terap­eutfelagið til “Nordisk Forum” í Danmark, har øll Ergoterapeutfeløgini í Norð­ ur­londum møttust um evnið psykiatri, og har sjúklinga- og avvarðandifeløg vóru boð­in við at fortelja okkum um teirra tankar og ynskir. Niðurstøðan her var júst tann sama, sum kemur fram í kronikkinum hjá Poul Ny­ rup Rasmussen, og sum Det Sociale Netværk roynir at fáa sett inn. Felags fyri oman­fyri­ nevndu arbeiðshættir er, at virð­ing er fyri, at einstaka fólk­ið verður sætt sum ser­ frøð­ingur í egnum lívi. Hetta merkir, at tey verða hoyrd og hava ávirkan á gongdina í at koma fyri seg aftur. Umframt hetta er meira fokus á lívs­ søgu og umhvørvi , og á hvørj­ ir samanhangir eru at síggja í hesum í sambandi við sjúku og symptomir. Netverk­ið hjá tí einstaka verður eis­ini tikið við í arbeiðið, og her verður ikki einans hugsað um familjuna. Út frá hes­um verða mál sett fyri viðgerð­ini/ gongdini, sum eru snikkaði til tann einstaka. Hetta seinasta árið hev­ur verið nógv at hoyrt í Føroy­ um um Fountain House, sum er eitt arbeiðsrættað tilboð til sálarliga viðkvom og sjúk fólk, sum m.a. eftir eina inn­ legging hava tørv á at fáa ein góðan og innihaldsríkan gerandisdag. Meginreglur­nar í Fountain House-hug­tak­i­ num hanga væl saman við omanfyrinevndu arbeiðs­ hættum. Sama ger seg gald­ andi við rehabilitering, ið eisini er eitt hugtak, sum verð-ur nýtt í psykiatriini eins og innan tær almennu skip­aninar í dag. Ergoterapeutfelagið ynskir ein annan veg Ergoterapeutfelagið tekur und­ir við sjónarmiðunum í om­an­fyrinevnda kronikki hjá Nyrup Rasmussen og við tí niðurstøðu norðulendsku ergo­terapeutfeløgini komu fram til á Nordisk Forum í aug­ust. Eisini vit ynskja ein ann­an veg. Vit ynskja eina psykiatri her í Føroyum, har heild og samanhangur er í tilgongdini og viðgerðini, og har virð­ing­ in fyri tí einstaka og teimum av­varðandi altíð er til staðar og ongantíð verður løgd til síðis. Vit ynskja eisini, at øll starvs­fólk innan psykiatri­ ina eru tilvitaði um tann etiska partin í arbeiðinum. Tá tú arbeiðir á psykiatrisku deild, fært tú við tínum starvi tillutað stórt vald. Hetta valdið má handfarast við eyð­mýkt, so vit øll trygt kunnu taka ímóti einum psykiatriskum tilboði, um so verður, at okkum tørvar tað. Hetta kann vera eitt av boð­unum uppá, hvussu hond verður tikin um tað menniskja, sum við sál­ar­ lig­um viðbrekni kann vera í vanda fyri at taka lívið av sær. Tá verður ikki einans hugsað um psykiatriina, men eisini ta almennu skip­an­ina sum heild, har hesi menn­ iskju verða møtt. Nólsoy aftur eftir hæli Jógvan Arge varaborgarstjóri í Havn, býráðslimur fyri Tjóðveldi Fólkatalið minkar í Nólsoy. Í dag búgva 100 fólk færri í Nólsoy enn fyri 30 árum síðani. Hesi árini er fólkatalið minkað næstan ein heilan triðing. Í 1986 búðu 315 fólk í Nólsoy. Í dag eru tey 216 í tali. Í dag eru so at siga eingi priv­at arbeiðspláss í Nólsoy. Flakavirkið er burtur, skipini eru burtur, útróðurin er so at siga hildin uppat o.s.fr. Tey allarflestu, sum hava arbeiði, arbeiða í Havn og ferðast dagliga ímillum. Alt gott um tað at siga, men tann stóri munurin í fólka­talinum stendst helst av, at nólsoyingar ikki longur hava síni egnu arbeiðspláss, sum tey, ið áður vóru á flaka­virkinum, á skipunum, í útróðri og alivinnu. Ein máti at steðga minkingini í fólkatalinum í eini oyggj sum Nólsoy er at virka fyri nýggjum virksemi og arb­ eiðsplássum í bygdini. Tórshavnar býráð hevur ásann­að, at bygdirnar í komm­ununi skula raðfest­ ast fremri. Tí er sett ein økis­ nevnd, har allir flokkar eru umboðaðir. Stevnan í breiða samstarvinum um bygdir og økismenning er púra greið: “Avgjørt er at stovna eina serstaka økisnevnd at viðgera og taka stig til at menna bygdir kommununnar á øllum økjum”. “Nevndin arbeiðir í høv­ uðs­heitum yvirskipað og tvørgangandi, men tekur eisini upp mál fyri einstakar bygdir. Dømi um mál, sum nevndin kann taka upp, eru: útstykkingar til bústaðir og vinnu, vetrarfriðing, vegir og ferðslutrygd, vinnu­menn­ ing, ferða­samband, skúla­ viðurskifti, dagstovna- og ungdómsmál, ítróttar- og frí­tíðarvirksemi til allar ald­ ursbólkar v.m.” Var á borgarafundinum í Nólsoy hendan dagin. Áhuga­ verdur og lívligur fundur við nógvum hugskotum. Nógv­ir spurningar vóru daglig mál, sum kunnu loysast í eini handa­vend, er vilji til tess. Onn­ur eru truplari at fáast við og krevja meira tíð og pening. Tað, sum peikaði einamest frameftir, var uppskotið um eina peningajáttan til mennandi endamál í oynni. Hetta samsvarar væl við tað, sum Tjóðveldi í bý­ráð­ num hevur framført um, at økispolitikkurin er at rokna sum einki, verða ikki teir bjørtu tankarnir fylgdir upp við eini peningaligari avseting, sum økisnevndin kann gera tilmæli til býráðið burturúr. Fyrsta fíggjarætlanin hjá nývalda býráðnum er til við­gerðar í hesum døgum. Vit vænta, at býráðið í verki verður samt um at raðfesta bygdirnar so mikið ítøkiliga við serstakari peningajáttan hesi komandi árini, at nógv munagott sæst eftir, tá skeiðið er runnið. Vit hava við opnum ørm­ um tikið bygdirnar upp í lands­ins oddakommunu. Nú eiga vit ikki at lata tær sigla sín egna sjógv. ---