hósdagur 14. november 2013síða 14

14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Fríggjadagur 15. november 2013 · Nr. 132 ­ Eitt av evnunum, sum hevur verið nógv frammi í al­ menna orðaskiftinum seinastu vikurnar, er ójavna skatt­ leggingin av landsins borgarum. Sosialurin hevði evnið sum tema í seinastu viku. Blaðið skrivaði, at føroyingar, ið arbeiða og rinda skatt uttanlands, fáa ofta ákoyringar fyri hetta, tá teir eru heima. Samrøða var við sjómann, sum siglir við donskum skipi, ið er skásett undir donsku altjóða skipaskánni, DIS. Hesin og hjúnafelagin greiddu frá, at tey javnan fáa at vita, at tey snúlta upp á onnur. Aðalskrivarin hjá Kommunusamskipan Føroya KSF ávarar um, at ein skattaskipan, ið er so sett saman, at ein partur av fólkinum lítið ella einki rinda til felagskassan, kann skapa sínámillum øvund og kegl, sum kann syndra sosialu kontraktina og hava við sær líkasælu og tørvandi felags ábyrgdarkenslu. Satt at siga gjørdist eg ikki sørt ørkymlaður av at lesa, at skattafrælsa DIS- skipanin hevur sett sosialu kontraktina ímillum føroyingar i vanda nú 25 ár aftaná, at løgtingið einmælt samtykti hesa skipan. Løgtingið setti í gildi skattafrælsi fyri siglandi føroyingar undir DIS-skipanini tann 20. august 1988. Grundgevingin var, at løgtingið ynskti at javnstilla føroyingar við danir, sum sigldu undir DIS-skipanini. Landsstýrismaðurin hevur í vikuni, sum fór, svarað løgtinginum, at um 350 føroyingar sigldu undir DIS í 2012, og at talið í 2011 var umleið 400. Sostatt er talið lækkað við 50 frá 2011 til 2012. Árliga inntøkan hjá føroyingum undir DIS-skipanini liggur um 150 mió. kr., sum vildi givið einar 70 mió. kr. í skatti árliga í felags­kassan. At hesar vantandi 70 milliónirnar kunnu órógva sosialu kontraktina millum føroyingar, loyvi eg mær at ivast í. Hinvegin er tað ein sannroynd, at sjómenn í mongum londum eru lagaligari skattaðir enn aðrir borgarar. Hetta var eisini galdandi fyri sjómenn við donskum handilsskipum áðrenn DIS-skipanin kom. Tá rind­aðu bæði danskir og føroyskir sjómenn serligan sjómans­skatt á 30% av hýruni. Tað er neyvan uttan grund, at so nógv lond viður­kenna, at neyðugt og rímiligt er at hava lagaligari skatt­legging av sjómonnum. Hugsandi er, at samfelagið við slíkum skipanum viðurkennir, at sjómenn útinna teirra virki undir øðrum og ólagaligari umstøðum enn onnur. Sjófólk (alt fleiri kvinnur gerast “sjómenn”) hava t.d. ikki sama møguleika fyri at brúka hentleikarnar á landi; og fráveran frá familjuni kann vera tyngjandi. At skatta sjófólk lagaligari enn onnur er ikki eitt ser­ føroyskt fyribringdi. Sama gera flest onnur lond. Tað serføroyska í mun til onnur lond er, at ein lutfals­liga nógv størri partur av skattgjaldarunum enn í øðrum londum hava sítt starv á sjónum. Hetta er føroyska avbjóðingin – ikki ein avbjóðing hjá teimum, sum sigla undir DIS-skipanini - men fyrst og fremst ein avbjóðing hjá teimum, sum eru vald til at stýra landinum. Gott vikuskiftið. Eyðfinnur Jacobsen løgfrøðingur EYGA MÁLIÐ Føroyska avbjóðingin kjak kjak Innantóm heilsunýskipan og ógvisligar heilsuverksparingar Hans Pauli Strøm fyrrv. landsstýrismaður í heilsumálum Eri fegin um, at eisini Karsten Han­sen tekur fult undir við fólkaheilsupolitikkinum, sum gjørdist sjónligur og virk­in millum fólk úti um alt land­ið við fyrstu føroysku Fólka­heilsuætlanini frá 2006. Við høvuðsdenti á ger­an­d­isligum hugburði til ein heilsu­góðan livi­hátt og við koll­velt­andi broyt­ing­ um í persón­liga og al­menna rørslu-, kost- og royk­i­pol­i­ tikk­in­um - vunnu á­tøkini stóra undirtøku í al­menn­ ing­i­num. Havi tí eisini verið sera spent­ur uppá, hvat Karsten Hans­en fór at borðreiða við, nú hann í langa tíð hevur boð­ að frá, at hann fór at koma við eini “heilsunýskipan”, sum skuldi reformera alt heil­s­u­verkið – og vera so eina­stand­andi, at samstundis sum alt bleiv betri enn nakr­ an­tíð, kundu sparast fleiri tíggjutalsmiljónir í heilsu­ verk­in­um. “Nýskipanin” bleiv eitt flopp Í mun til tey stóru orðini gjørd­ist frágreiðingin eitt satt vónbrot: • Leysar hugleiðingar á 25 síðum, uttan nakrað doku­ment­a­tión og við vant­andi vitan um gongd­ ina á heils­u­økinum sein­ astu árini, • Óforpliktandi góð ráð utt­ an ítøkiligt innihald, og • Í grefligum mót­stríði við fíggjarliga nið­ur­lag­ing­ arpolitikkin fyri heilsu­ verkið. Skal her bert nevna nakr­ ar fáar grundir fyri hes­um hørðu orðum um æt­l­an­ina um sokallaða “heils­u­ný­skip­ an”: 1) Ongar heils­u­fakligar út­ greiningar og ongin doku­ mentatón eru í frá­greið­ ingini, sum kval­i­fiserað grundarlag fyri ætl­an­ unum í “nýskipanini”. 2) Ongin áseting av í­tøk­i­ ligum tilmælum um átøk, sum skulu fremjast. ‘ 3) Ongin raðfesting av teim ymisku ætlanunum, um hvat er týdningarmest og hvat skal koma fyrst, næst o.s.v. 4) Ongin tíðarætlan er, um nær teir ymisku lutirnir í ætlaðu “nýskipanini” skulu setast í verk. 5) Ongin mannagongd er ásett, um hvussu stig verða tikin til at fremja ymisku lutirnar í ætl­ anini, ella hvør skal hava ábyrgdina av, at teir verða settir í verk. 6) Ongin fíggjarlig meting av kostnaðinum av ein­ støku lutunum ella allari ætlanini í síni heild. Hetta er aldrin sæð áður í so víðfevnandi politiskari ætlan. 7) Ongin frágreiðing um út­vegan av fígging fyri at seta ætlanina í verk. Eisini hetta er brot á alla politiska sið­venju, og ser­ liga marg­hátt­lig fram­ferð av lands­stýris­manni, ið ann­ars breggjar sær av fíggjar­ligari ábyrgd. 8) Onki um hjartað í heilsu­ verkinum: øll viðurskifti í nógv tí tyngsta og mest ressursukrevjandi part­ inum av heilsuverkinum verða ignorerað. Heilsufremjandi tiltøk fyri 30-50 mió. kr. Hóast frágreiðingin ikki hev­ ur eitt orð um kostn­aðin av ætlanunum í “heilsu­ný­skip­ anini”, ber til at meta um, at hetta kostar ikki so lítið: • Endurmenning, akutt og intensiv á serdeild á sjúkrahúsi eftir skaða­til­ burð, sum er altav­gerandi, um tann skaðarakti kann endurvinna sín før­leika, krevur eini 32 til 35 ársverk við serút­ búgv­num starvs­fólk­um (neuro­logum, neuro­ psyko­logum, audio-logo­ ped­um umframt hjálpar­ lækn­um, terapeutum o.ø.). Hetta er nógv tann mest kostn­aðar­mikli part­urin av allari end­ ur­menn­ing, sum als ikki verður tikin uppá tungu í frágreiðingini. Skal lóg ásetast um endur­menn­ ing, kostar einans hesin parturin í minsta lagi einar 15-20 mió. kr. • Uppaftur- og viðlíka­ halds­venjing: einar 15 mió kr í heilsuverkinum, um­framt 20 mió kr í al­ mannaverkinum (ser­liga í eldrarøktini). • Hetta eru sakkønar kostn­ aðar­met­ingar, gjørdar í smb. við endur­venj­ inga­r­álitið frá nov. 2007 (m.a. av rehabiliterings­ ser­frøð­inginum, Tóru Harald­sen Dahl frá Sund­ hedsstyrelsen og lektara við Århus Universitet) • Í “heilsunýskipanini” er eitt høv­uðs­mál at lógar­festa rætt­in hjá borg­arunum til endur­ menning – men onki er grett um tær kostn­aðar­ miklu fyri­treyturnar fyri slíkari lóg. • Fólkaheilsustovnur: kann illa gerast fyri minni enn 6-8 mió kr í øktum útreiðslum, mett út frá tí, ið hugleitt verður um í frágreiðingini. • Harumframt: 5-7 heilsu­ depl­ar kring landið við nógvum ymiskum heilsu­ starvsfólkum í staðin fyri kommunu­lækna­ skip­an­ina. Kostnaður? Víðk­að tilboð um tann­ heilsu­røkt til ung og eldri. Kostnaður? Heima­ vitjanir av heilsu­veg­leið­ ara til eldri fólk. Kost­nað­ ur? Útskrivingarheim til liðugt viðgjørdar sjúk­ lingar. Kostnaður? Psyki­ atriska akuttmóttøku, og so ymiskt annað. Kostn­ aður? Høvdu hesi uppskot í ætl­ anini verið framd, hevði tað sjálv­sagt kosta nógvan pen­ ing, kanska einar 30-50 mió kr. ella meir. Men Heilsuverkið skal skerjast við 40 mió. kr. Tankin í frágreiðingini um “heilsunýskipan” er góður. At styrkja positiva hugburðin til heilsugóðan livihátt, fyri­byrging og fólkaheilsu. Eins og flestu uppskotini hvørt sær eru skilagóð og summi enntá eru átroðkandi neyðug. Tó er tann stóri trupul­ leikin, at samstundis við hesa kostnaðarmiklu ætlan, eru samtyktar ógvisligar sparingar í heilsuverkinum. Samgongan hevur gjørt av, at fíggjarligu karmarnar fyri heilsuverkið skulu skerjast ár fyri ár – at byrja við 5 mió kr í 2014 og so veksandi upp til 40 mió kr í 2018. Hetta samtyktu tey í løgtinginum í vár, so sum tað er staðfest í Løgtingstíðindum og í Bú­ skaparfrágreiðingini frá Fíggj­armálaráðnum um sama mál (sí m.a. talvu á s. 72). Altso: • Útreiðslurnar av heilsu­ verkinum skulu skerjast við 40 mió kr næstu fimm árini. • Umframt at finna hesar 40 mió kr í sparingum, skal finnast aðrar 30-50 mió kr til at fíggja hesa sokallaða “heilsunýskipan”. Skal Landssjúkrahúsið bløða? Onki boð er í frá­greið­ing­ ini, um hvussu “heilsu­ný­ skipanin” skal fíggjast. Men vit kunnu óttast fyri, at meginparturin skal heint­ ast inn við uppaftur størri skerjingum á sjúkra­hús­ un­um. Tað bendu orðini hjá Karsten Hansen á í SVF tann 5. nov., at sjálvandi mátti man fara har, sum teir nógvu pengarnir eru - tvs. í sjúkrahúsverkinum. Tað ljóðar ófrættakent, tá vit samstundis vita, at fleiri sergreinar og týdningarmikil virkisøki á sjúkrahúsunum antin eru nógv undirmannað ella heilt ómannað. Og at bíði­tíðirnar eru langar, á onkrum økjum upp í eitt og tvey ár. Væntandi er, at tað verður Landssjúkrahúsið, sum kemur at bløða, bæði fyri at finna pening til “nýskip­ anina”, og fyri teimum ógvis­ ligu sparingunum, íð eru álagdar heilsuverkinum fyri tey næstu fimm árini. Vóni tó, at eitt politiskt, fakligt og alment orðaskifti kann fáa fram í ljósið, hvat ætlanin ítøkiliga er at gera: • Hvussu er ætlanin at fremja nýskipanir fyri 40-50 mió kr, samstundis sum raksturin í heilsu­ verk­inum skal skerjast við 40 mió kr.? • Hvussu skal Lands­ sjúkrahúsið kunna rek­ast fyri eina minni játt­an í 2018 enn í dag – hóast árligar kostn­aðar­ hækkingar til olju, kost, heilivág, ein­nýtis­útgerð, am­boð, viðlíka­hald og út­ skift­ing av tólum, keyp av útlendskum tænastu­ veitingum og sátt­mála­ hækkingum hjá starvs­ fólkum?