hósdagur 21. november 2013síða 17

17 Fríggjadagur 22. november 2013 · Nr. 135 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 aftur undir øllum umstøðum, og undir ongum umstøðum telja við sum ”nýggj fígging” til kommunurnar. Trupulleikin við forskattaðu pensjónunum er hartil – sum nevnt – at inntøkurnar ikki koma at hækka, samsvarandi økta talinum av pensjónistum. So sum tær høvdu gjørt, um pensjónistar rindaðu pen­ sjóns­skatt við útgjaldi. Tó skal nevnast, at av tí, at samgongan nú fer at krevja at flest øll skulu rinda til egna pensjón, so vil forskattingin økjast í avmarkað tíðarskeið, meðan lógarkravda pensjónsuppsparingin fer úr 1% upp í 15%. Hetta gevur tó bert meiri í pensjónsskattainntøku fyri teir føroyingar, ið ikki hava pensjónsuppsparing í dag. Men tá tvungna pensjónsuppsparingin fyri hesar persónar samstundis verður tikin av A-inntøkuni, vil inntøkuskatturin gerast sam­ svarandi minni í sama tíðar­ skeiði. Yvir tíð fara talið av pensjónistum og eldraútreiðslurnar sostatt at økjast, uttan at inntøkurnar økjast samsvarandi. Tí verð­ ur úrslitið ivaleyst, at neyð-ugt verður við stórum brúk­ara­ gjøldum ella nýggjum skattum, um eldratænastan skal kunna veitast og rindast í framtíðini. Um kommunurnar velja at yvirtaka eldraøkið, yvirtaka tær harvið eisini hesa óbehagiligu avleiðing av forskattingini av pensjónum. 3. Hartil skulu kommunurnar fáa MVG fyri rest. Tykist um landsstýrið ikki rættiliga veit, hvat tey skulu finna uppá. Taka so bara ”blandað bomm/MVG” fyri rest. Hetta hevur onki við talinum av eldri at gera, og kann bert geva ógreiðari inntøkubýti millum land og kommunur, og gera okk­ ara skatta- og avgjaldsskipan enn meira ógjøgnumskygda og fløkta. Beint tað øvugta av tí, ið vit ynskja. Landsstýrið vil stavnsbinda forskattingina Her tykjast at vera í minsta lagi trý endamál hjá landsstýrinum við at bjóða kommunum hesa fígging: 1. At binda forskattingina av pen­ sjónum fastari, so komandi sam­ gonga ikki líka lætt kann broyta hetta aftur. 2. At lata kommunurnar um, at taka stór brúkaragjøld og/ella nýggjar skattir, tá inntøkurnar frá pensjónsskatti ikki fara at økjast samsvarandi hækkandi eldraútreiðslum. 3. At landið letur minni fígging enn veruligi útreiðslutørvurin fer at vera á eldraøkinum fram­ yvir. Trýstið verður tí á komm­ unuskattin, ið er ein flat­skatt­ askipan (í enn størri mun enn landsskatturin), heldur enn á landsskattin. Hvør loysn tryggjar best tænastu - nú og framyvir ? Av tí, at landið als ikki hevur megnað at røkt og ment eldraøkið nøktandi í áravís, hava politikarar í áratíggir tosað um, at so er nokk best at komm­unurnar yvirtaka hetta. Víst verður til barnaansingarøkið, har tað gekk munandi betur, tá kommunurnar yvirtóku, m.a. tí, at útreiðslurnar samstundis hækk­aðu heilt munandi. Sum skilst hendið helst ein trífalding av útreiðslunum. Hetta ber ikki til á eldraøkinum, ið er eitt munandi størri øki, og eitt øki, ið krevur 24 tímar um døgnið tænastu. Tí tá gerst skattabyrðan alt ov tung. Vit mugu og skulu velja eina loysn, ið gevur eina so góða tænastu til borgaran sum møguligt. Sum minst skal fara til umsiting og sum mest til tænastu. Samstundis hava vit útbygt samferðslukervið soleiðis, at koyrast kann til 85% av føroyingum innanfyri góðan tíma. Hetta ger tað enn meira meiningsleyst at leggja týðandi eldraøkið út, og at skipa fleiri umsitingar, at taka sær av somu uppgávu kring landið. Eisini er tá skjótt, at munurin millum tænasturnar í kommununum gerst stórur. Hartil verður neyðugt við umfatandi útjavningarskipanum, ið aftur gera okkara samfelag óneyðuga tungt umsitingarliga, og kann hetta hartil skapa heilt aðrar og nýggjar trupulleikar. Óvirðilig fjald kommunu­ samanlegging Tað er heldur ikki uttan orsøk, at landsstýrið nú er farið at krevja, at kommurnar verða tvungnar inn í ”samstarvsøki”, tá eldraøkið verð­ur lagt út. Hetta er heilt greitt ein fjald kommunusamanlegging. Hetta tykist ikki serliga virðiligt, ikki minst sæð í ljósinum av, at nú­verandi samgonga hevur havt eina fólkaatkvøðu um komm­unu­ samanlegging, ið tíverri var sera illa fyrireikað og ógreið, og valluttøkan tí eisini sera lág. Men úrslitið varð sera greitt. Fólkið kring landið segði nei til kommunusamanlegging. Hóast hetta, so vil samgongan nú fremja eina fjalda kommunu­ saman­legging. Hvørjar uppgávur skulu land og kommunur røkja í framtíðini ? Áðrenn avgerð verður tikin um, hvørt stóra eldraøkið skal vera ábyrgd hjá landi ella kommunum, so má og skal politiska skip­an­ in sjálvandi kunna svara grund­ leggjandi spurningum, so sum: - Hvørjar tænastur skal landið røkja í framtíðini, og hvørjar tænastur skulu kommunurnar taka sær av í framtíðini ? - Hvussu tryggjast sama tænastu­ støðið best til eldri kring landið, við minst møguligari umsiting, ikki minst nú samferðslukervið er væl útbygt í stórum pørtum av landinum ? - Fara kommunurnar ikki at gerast ”strongdar” bæði fíggjarliga og umsitingarliga av at yvirtaka eldraøkið, og hvussu fer hetta at ávirka tey øki, ið kommunurnar í dag umsita ? - Er eldraøkið, sum í stóran mun eisini hongur saman við heilsu­ økinum, ikki júst dømi um eina uppgávu, ið eigur at vera lands­ uppgáva og landsins ábyrgd í fram­tíðini - ikki minst sæð í ljós­ inum av stóru broytingunum í fólka­samansetingini fyri framm­an ? Hetta eru allir spurningar, ið hava verið viðgjørdir í alt ov lítlan mun, tí nógvir landspolitikarar hava havt sera trupult við, at endurskoða tað hugsan, ið hevur verið ráðandi í so nógv áratíggir … ”landið megn­ar tað ikki, legg ábyrgdina á komm­ unurnar.” Hetta er vorðin ein myta, ið politikarar sjálvir hava gjørt til veruleika, tí landið hevur enn ikki gjørt eina veruliga roynd at átaka sær alla ábyrgdina av økinum. Held­ ur verður runnið undan ábyrgdini. Loysn fyri eldraøkið og fíggjarligum haldføri Heilt yvirskipað vilja hesi trý átøk – um rætt verður borið at – í stóran mun kunna tryggja eldraøkið og fíggjarliga haldførið í framtíðini: 1. Landið tekur fulla ábyrgd av øll­ um eldraøkinum og skipar hetta so væl sum møguligt við atliti til, at veita øllum okkara eldri eina góða og væl samskipaða tænastu kring landið. Sum mest skal fara til tænastur og sum minst til umsiting. Har kommunur hava gjørt íløg­ ur, má landið keypa ella leiga ognirnar. 2. Umleggja forskatting av pen­ sjón til skatting av pensjón við útgjald. Hetta vil tryggja, at inntøkur landsins frá pen­ sjónsskatti fara at økjast, so hvørt útreiðslurnar til eldraøkið fara at økjast. Harvið vera inntøkur tøkar hjá landinum so hvørt tørvur verður á hesum m.a. til eldratænastur. Hetta vil samstundis tryggja, at fíggj­ arliga haldførið hjá føroyska væl­ferðarsamfelagnum í væl størri mun verður tryggjað kom­ andi mongu árini. 3. Pensjónsnýskipan, ið er grundað á 2 súlur: a. Eina samhaldsfasta fólka­ pen­sjóns­skipan, ið byggir víðari á núverandi Sam­halds­fasta, og tryggjar øll­um eina góða pen­ sjón á ellis­árum. b. Eina egna uppsparing, ið verð­ ur ásett í mun til, stødd­ina á samhaldsføstu fólka­pensjónini. Hetta vil tryggja, at pensjónin hjá føroyingum verður í støð­ ugum og fíggjarliga haldbærum kørmum nú og framyvir. Landið skal taka ábyrgd – ikki renna undan ábyrgd Eftir er at vóna, at kommunurnar ikki lata seg lumpa, at átaka sær eina stóra og vaksandi uppgávu og útreiðslu. Hetta enntá uttan at fáa nýggjar inntøkur, ið samsvara við veruliga tørvin á eldraøkinum nú og framyvir. Tá heldur seta stórt spurnartekin við, hví landsstýrið ger alt fyri at renna undan ábyrgdini av eldra­ økinum, og tá heldur standa saman um at krevja, at eldraøkið verður skipað á ein hátt, ið tryggjar øllum føroyingum sum mest og best tænastu, sum minst umsiting, og so javnbjóðis eldratænastur sum møguligt kring landið. Hetta krevur bert, at landið átekur sær ábyrgd – og gevst við at renna undan ábyrgd. ... fara kommunurnar at lata seg lumpa? Svimjihylur og Musikkskúli Jógvan Arge býráðslimur fyri Tjóðveldi Fegnist saman við Havnar Svimjifelag um, at býráðið vil byggja 50 metra hyl í Gundadali. Málið hevur sloppið at ligið alt ov leingi, síðani bygginevnd var sett, tí ósemja hevur verið um háttalagið, og tann setti formaðurin legði frá sær. Havnar Svimjifelag sigur, at nú er meiriluti í býráðnum fyri at fremja málið. Tað er ikki nakað nýtt. Tað var tað longu, tá bygginevndin varð sett fyri einum góðum ári síðani. Hesa seinastu tíð­ina hevur spurningurin ver­ið, hvar í raðfylgjuni svimji­hyl­ urin skuldi koma. Raðfestingin av íløgunum komandi árini er ikki reiðiliga liðug, men í upplegginum, sum hevur ligið á borðinum, var svimjihylurin endaður uttarlaga í valskeiðnum, tí so nógv annað er á skránni. Sum tað ljóðar er hetta broytt, nú ið Havnar Svimjifelag fylti 75. Tað var fyri neyðini. Sjáldan er kortini bara ein knútur í eini íløgutilgongd. Vit býráðslimir fingu nú ein dagin bræv frá Musikk­ skúlanevndini, sum óttast gongdina í málinum um at byggja Musikkskúla í Sortu­ díki. “Tilgongdin til nýggj­an musikkskúla í høvuðs­stað­ num hevur verið drúgv, og tí er umráðandi nú at halda fast við hetta dygdargóða uppskot, sum avgjørt verður til gagns fyri høvuðsstaðin og teir borgarar, sum her búgva”, skrivaði nevndin. Projekteringin hevur ver­ ið í gongd eina tíð, men er steðgað nakrar dagar vegna ógreiðu um kostnað. Síðani er komin steinur oman á byrðu. Samband er íkomið millum mentamálaráðið og býráðsumsitingina um at kanna møguleikarnar fyri at hesir báðir partar hugsa Tjóðpall og Musikkskúla í eina loysn á øðrum øki hjá kommununi. Okkum í breiða sam­starv­ in­um á Vaglinum er upp­lýst, at tað skal verða greitt í seinasta lagi týsdagin í næstu viku, um ein slík ætlan verð­ ur egg ella ungi. Sigi fyri meg, at eg trúgvi ikki eitt fimmoyra upp á húsaloysnir saman við landsstýrinum. Betri dømi enn tann neyðlíðandi Venj­ ingar­skúlin finst ikki í so máta. Har eru skúlabørnini teir stóru tapararnir, tí tað hevur ikki borið til at fingið eitt líkinda samarbeiði mill­ um ánararnar báðar um at halda og dagføra skúlan til frama fyri tey, sum húsast har. Verður eitt mix nú gjørt burtur úr Tjóðpalli og Musikk­skúla, sum hoyra til hvør sín myndugleika, er greitt, at útlitini fyri nýggj­ um arbeiðsumstøðum til Musikkskúlan og hansara næmingar verða skotin langt fram í tíðina. So míni ráð eru av fleiri grundum at halda fast við tær ætlanir, sum eru lagdar um tann kommunala Musikkskúlan, og sum allir flokkar í býráðnum hava lovað høgt og heilagt til øll val í hesi øldini. ---