hósdagur 21. november 2013síða 16

Fríggjadagur 22. november 2013 · Nr. 135 16 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Fara kommunurnar at lata seg lumpa? Eldraøkið skal skipast væl og í tryggar karmar sum skjótast. Í alt ov nógv ár, hevur hetta stóra og týðandi øki verið ein kastibløka millum land og kommunur, og hevur ógreiða ábyrgdarbýtið fingið skyldina fyri, at økið ikki er ment nøktandi og rætt seinastu mongu árini. Veruleikin er, at landið hevur havt høvuðsábyrgdina av økinum, og heldur enn at átaka sær fullu ábyrgdina, rennur landið undan ábyrgd, og ongantíð skjótari enn júst í hesum døgum. Fleiri eldri og færri ung Samstundis stendur fyri framman ein søguliga stór broyting í fólka­ saman­setingini. Meðan vit í dag eru 4 á arbeiðsmarknaðinum fyri hvønn pensjónist, verða bert 3 longu í 2020, og færri enn 2 á ar­ beiðs­marknaðinum fyri hvønn pen­ sjón­ist í 2040. Hetta ger tað meira týðandi nú enn nakrantíð, at fáa eldraøkið skipað rætt sum skjótast. Hetta er eisini alneyðugt fyri at tryggja øllum eldri góðar tænastur í framtíðini, og at tryggja fíggjarliga haldførið hjá føroyska samfelagnum. Eldraøkið krevur munandi upp­ rað­festing - men samgongan vil spara Landsstýrið veit, at eldraøkið fer at krevja eina røð av ábøtum komandi árini. Tað er als ikki nóg mikið, at fleiri ellis- og røktar­heim eru bygd. Langt frá. Tí rakst­rar­ játtanin til eldraøkið er als ikki hækk­að samsvarandi tørv­in­ um. Neyðugar lønar- og prístals­ fram­skrivingar eru ikki gjørdar á játt­anum í fleiri ár, og ein røð av sparingum eru framdar. Tí mangla eitt nú fleiri náttarvaktir á røktarheimum, reingerð heima hjá eldri, heimarøktin manglar í stóran mun játtan, enn mangla nógv røkt­ arheimspláss o.s.fr. Seinasta árið eru enntá tvær akuttar eyka­játtanir latnar Løgtinginum, bara fyri at tryggja, at mest grundleggjandi partar av tænastuni ikki fóru fyri skeyti. Hóast hetta, so verða neyðug stig ikki tikin til, at endurreisa tænastustøðið fyri breiðu fjøldina. Sparast skal, og hóast sagt verður, at fólk skulu búgva sum longst í egnum heimi, so verður eitt nú onki gjørt fyri at uppraðfesta heima­ tænastuna. Eldraútreiðslur fara úr 1,2 mia. upp í 2,4 mia. kr. Samstundis er greitt, at fram­rokn­ ingar vísa, at eldraútreiðslurnar fara at økjast munandi komandi árini. Orsøkirnar eru nógvar, og er ein grundleggjandi orsøk tann broytta fólkasamansetingin við lut­falsliga fleiri eldri. Tað at vit liva alsamt longur er í sær sjálvum sera gleðiligt, men neyðugt er, at samfelagið fyrireikar seg til hetta, og tryggja sær, at inntøkurnar land­ sins fara at vaksa samstundis og samsvarandi sum talið av eldri og útreiðslurnar til eldraøkið økjast. Ein gøla at forskatta pensjónir Í londum vit samanbera okkum við fegnast tey um, at framrokningar vísa, at inntøkur frá pensjónsskatti fara at økjast munandi, so hvørt sum fleiri gerast pensjónistar og fáa útgoldið sína pensjón, ið síð­ an verður skattað við útgjaldi. Fram­rokningar í Danmark vísa, at har fara penjónistarnir um 40 ár, at rinda um 30 mia. kr. meira í inn­tøkuskatti (pensjónsskatti við útgjald) og avgjøldum. Í sama tíðar­skeiði fara útreiðslurnar til eldra­tænastur at økjast við um 33 mia. kr. Sostatt fara vaksandi inn­tøk­ urnar – serliga vegna vaksandi pen­sjónsskattainntøkur – at verða nóg mikið til at fíggja vaksandi út­reiðslurnar til eldratænastur. Hetta leggur eitt trygdarnet undir fram­tíðar vælferðarsamfelagið. Ein trygdar­net, sum samgongan hevur valt at taka burtur í Føroyum. Stuttskygdur politikkur og minni fíggjarligt haldføri Tí í Føroyum hevur samgongan valt at gera beint øvugt. Valt at und­irgrava framtíðar pensjóns­ skatta­inntøkur. Føroyingar rinda nú pensjónsskatt við inngjald, og sagt verður at vit øll skulu rinda 0% í skatti, tá pensjónin verður rindað út, tá vit gerast pen­sjón­ istar. Samstundis verður allur pen­sjónsskatturin ikki spardur upp til seinni tíðir, men brúktur til skattalættar til tann partin av føroyingum, ið hevur hægru inntøkurnar. Hetta er ein ómetaliga stuttskygdur politikkur. Tí hetta merkir, at meðan vit fara frá 4 á arbeiðsmarknaðinum fyri hvønn pensjónist, til 3 og síðan til færri enn 2 longu um fá ár, so skal allur hesin vaksandi sam­fe­ lagsbólkur samstundis rinda 0% í skatti. Í sama tíðarskeiði væntast útreiðslurnar til eldratænastur (íroknað heilsutænstur v.m.) í Før­ oyum, at vaksa úr um 1,2 mia. kr. upp í 2,4 mia. kr.. Broyta forskatting til pensjónsskatt við útgjald Hetta hongur ikki saman. Her verða ov fá at rinda fyri ov nógv. Tað er ikki uttan orsøk at flest øll lond vit samanbera okkum við, ikki hava valt hesa loysnina. Og tað er ikki uttan orsøk, at Búskaparráðið hevur víst á, í seinastu frágreiðing síni, at forskattingin av pensjónum er tað øvugta av, at tryggja fíggjarligt haldføri í føroyska búskapinum. Tí eigur forskattingin sum skjót­ ast at verða broytt til pensjónsskatt við útgjald. Pensjónsskattur vorðin hægri enn A-skattur Samstundis skal penjónsskatturin sjálvandi ásetast eftir einum pro­ gressivum skattastiga, og ikki sum í dag, har samgongan hevur broytt pensjónsskattin til ein 100% flatskatt á 40% frá fyrstu krónu. Harvið hevur samgongan gjørt, at penjónsskatturin er væl hægri enn A-skatturin fyri nógv. Serliga fyri tey við lægri lønum og lægri pensjónum. Tá egin uppspard pensjón hartil verður mótroknað í fólkapensjónini - og samgongan ætlar eftir øllum at døma at økja um hesa mótrokning - verður veruligi og samlaði pen­ sjónsskatturin av egnari pen­sjóns­ sparing munandi hægri enn skatt­ urin á A-inntøku. Hetta gevur onga meining. Tí hevur eisini verið eyka átroðkandi hjá hesi samgonguni at áseta lógarkravt pensjónsinngjald. Tí tá fólk gerast varug við, at tær broytingar, ið samgongan hev­ ur framt gera, at tað loysir seg mun­andi betur at fáa alt útgoldið sum løn, enn at spara upp til pen­ sjónsárini, høvdu fólk og feløg í nógv størri mun valt pensjón frá og løn til. Landsstýrið blakar ábyrgdina á kommunurnar Landsstýrið hevur samstundis runnið undan ábyrgd, við onki at gera fyri at nýskipa eldraøkið. Sjálvt nú Almannaverkið er umskipað fyri at betra tænastuna, so er eldraøkið hildið uttanfyri hesa umskipan. Grundgevingin sigst vera, at kommunurnar skulu yvirtaka økið, so hví broyta nakað? So heldur enn at skipa eldraøkið so optimalt sum møguligt, fyri at fáa so góðar tænastur sum møguligt til okkara eldru kring allar Føroyar, so verður sagt, at hetta kunnu kommunurnar finna út av. Landsstýrið kennir til ovurstóru fíggjarligu avbjóðingarnar fyri framman. Landsstýrið kennir til trupul­ leikan við manglandi framtíðar pen­sjónsskatti. Landsstýrið kennir til munandi tørv á uppraðfesting og øktum útreiðslum á eldraøkinum. Men heldur enn at átaka sær ábyrgdina, verður henda blakað á komm­unurnar. Fíggjarligt klútateppi við nógvum holum Afturfyri at átaka sær ta ovurstóru ábyrgd og avbjóðing, sum eldraøkið er og verður, bjóðar landsstýrið komm­ununum eitt fíggjarligt klúta­ teppi av inntøkum, ið ikki koma at økjast so hvørt kommurnar fáa fleiri útreiðslur á eldraøkinum, og sum samanlagt als ikki verða nóg mikið til at fíggja tær 400-500 mió. kr., ið minst verða neyðugar fyri at endurreisa alt eldraøkið nú og framyvir. Fíggjarmálaráðið hevur sett saman hetta til komm­ unurnar: 1. Kommunurnar skulu fáa aftur­ bering fyri mistar inntøkur, tí borgarar starvast undir ser­ støkum skipanum – t.d. DIS v.m. – ikki geva kommununum neyðugan inntøkuskatt. Hetta hevur tó onki við komandi eldraútreiðslur at gera. Hesar inntøkur fara ikki at hækka, so hvørt kommunur frá fleiri pensjónistar. Tvørturímóti. 2. Kommunurnar skulu ”fáa” for­ skatting av pensjónum. Áð­ renn 1. januar 2012 áttu kom­ munurnar 40-50% av øllum pen­sjónsskatti, ið varð rindaður tá pensjónin varð útgoldin. Við forskattingini broytti sam­ gongan hetta soleiðis, at landið tók allan pensjónsskattin 100%. Í 2013 væntast 240 mió. kr. í forskattaðum pensjónum. Kommunurnar eiga av røttum 96-120 mió. kr. av hesum (40- 50%). Nú sigur landsstýrið, at um kommunurnar átaka sær útreiðslurnar av eldraøkinum (400-500 mió. kr.), so skulu komm­unurnar fáa hesa inn­ tøku, ið samgongan tók frá kommununum pr. 1. januar 2012, aftur og restina av forskattaðu pensjónunum. Ljóðar heilt kom­ iskt. Her mugu kommunurnar í minsta lagi tryggja sær, at tær 96-120 mió. kr. sum landið hevur tikið, verður latið teimum tíðargrein Kristina Háfoss Løgtingskvinna fyri Tjóðveldi – Tað er at vóna, at kommunurnar ikki lata seg lumpa, at átaka sær eina stóra og vaksandi uppgávu og útreiðslu. Hetta enntá uttan at fáa nýggjar inntøkur, ið samsvara við veruliga tørvin á eldraøkinum nú og framyvir, skrivar Kristina Háfoss. Myndin er tikin 12. november, tá Jørgen Niclasen og Annika Olsen løgdu uppskot fram um at leggja eldraøkið út til kommunurnar Mynd: Álvur Haraldsen Framhald á síðu 17