týsdagur 10. desember 2013síða 16

Fríggjadagur 6. desember 2013 · Nr. 141 16 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Málspurningar í sambandi við hjúnabandslógina – eitt íkast til orðaskiftið um uppskot til broytingar av hesi lóg Sigvald Kristiansen Herfyri var nógv tosað og skrivað um bógstavaraðið – alfabetið – hjá okkum. Ósemja er um, hvørjar bókstavar vit skulu hava við og hvørjar ikki. Ein bókstavur ella fleiri velda mikið orðaskifti, tí hetta hevur týdning í okkara dagliga samskifti bæði í skrift og talu. Og tað er bara gott, at vit kunnu skifta orð um tílíkt á ein sakligan hátt. Viðvíkjandi uppskotinum um broytingar í hjúna­bands­ lógini hevur lítið verið tosað um tær málsligar avleiðingar, tað kann fáa. Eins og við alfa­ betinum átti lívligt kjak at staðist av hesum, tí tað fer at fáa ikki minni týdning á tað dagliga samskiftið bæði í talu og skrift, um broytingin fer at vera soleiðis, sum ein minniluti nú vil hava tað at vera. Tí loyvi eg mær – hóast ikki meira málkønur enn tey flestu – at koma við nøkrum hugleiðingum um orð og hug­tøk, sum hava við hesa lóg at gera. Í samband við hjúna­ bandslógina hava vit hug­tøk­ ini hjún og gifta. Hesi bæði húgtøkini er væl defi­neraði í okkara málbrúki, bæði í okk­ ara dagligari talu og í okkara bókmentum. Orða­bókin sig­ ur eisini greitt, hvat hesi hug­ tøk merkja. Hjún verður definarað (í fleirtali): eini hjún: mað­ur og kona, sum eru gift. Hjún hevur í øllum saman­set­ing­ um í orðabókini týdningin maður og kona. Gifta verður definerað: víga í hjúnaband, tey vórðu gift, giftust. Gifta hevur eis­ ini týdningin hjúnaband. Hon gifti seg við honum. Verða hesi hugtøk broytt, fær tað álvarsligar og mis­ háttar avleiðingar. Dømi. Tað er løgið at síggja í lesarabrævi fyri stuttum samkynda kvinnu úttala seg: Gift við konuni í 14 góð ár (tó ikki í mínum heimlandi). - Visti tú ikki, hvør segði hetta, kundi tú eftir okkara vanligu uppfatan av orðinum gift, spurt, hvør er maðurin. Í van­ liga málbrúkinum er hjúna­ band millum mann og konu. Í hesum førinum verður orðið gift avlagað: Maður mín er ein kona. Annað dømi. Í samband við vitjan av íslendska for­ sætisráðharranum skrivar ein um politikara, sum noktaði at fara til døgurða saman við forsætisráðharranum og konu hennara. - Her verð­ur aftur avlagað. Í okk­ara van­ liga málbrúki um hjúna­lag hevur maður eina konu ella konan hevur ein mann. Kona hennara ber snøkt sagt ikki til at siga, gevur onga mein­ ing. Upp aftur annað dømi. Ì samband við leikin “Borð á Carello”. Leikin hev­ur makin hjá íslendska for­ sætis­ráðharranum Jóhonnu Sigurdardóttir, hon eitur Jónina Leósdóttir, skrivað. - Her kemur orðið maki uppí ístaðin fyri kona ella maður, í hesum førinum kona. Men maki kann vera annað eisini, vinur, kenningur, onkur í familjuni. Bjóðað verður til veitslu við maka, her kann makin verða hvør sum helst. Maki sigur einki um hjúna­ bandsviðurskiftini. Sum nevnt er tað ein minni­lutabólkur í sam­fe­lag­ num, tey samkyndu, sum upprunaliga hava sett krav um broyting í hjúna­bands­ lógini. Hesin minniluti er ein partur av okkara samfelag, hevur altíð verið tað, og tað skulu tey sjálvandi eisini hava loyvi til, eingin lóg forð­ ar teimum í tí. Tey gera nú meira vart við seg, eru sera sjónlig í fjølmiðlunum, og tí hava tey fingið ein við­halds­ bólk, sum stuðlar teimum í teirra krøvum, bæði innan politiskar flokkar og eina mest millum ung. Tey hava dugað væl í so máta at føra síni sjónarmið fram. Men eitt mark má vera fyri krøvum, sum fara at hava so umfatandi broytingar á nakað so grundleggjandi sum okkara málbrúk, og tað er bert tað, sum eg leggi dent á í hesi grein. Tað mátti borið til at funnið orð ella heiti til sam­kynd pør, so okkara orð sum hjún og gifta ikki verða avlagað, sum dømini omanfyri vísa. Meirilutin kann við góðum rætti eisini krevja nakað, og tað er, at okkara mál ikki verður av­ lagað við at broyta eina lóg, men at vit varðveita týdningin av teimum orðum og heitum, sum hava verið galdandi í øldir. Tað tykist mær at vera bæði væl lærd og menta fólk, sum tala søk teirra sam­kyndu, og hesi eru ofta at síggja og hoyra í fjøl­miðl­ unum, bæði í bløðum, sjón­ varpi og útvarpi, so onkur av teimum mátti verið so fræg ella frægur, at tey kundu funn­ið orð ella smíðað heiti, sum hóskar til teirra ynsk­ ir um parlag, og sum ikki avlagar okkara vanliga mál­ brúk. Eg vil heita á rættar­ nevnd­ina, sum víðari viðgerð hetta broytingaruppskot av hjúnabandslógini, um eis­ini at hava málsligu sjón­ar­mið­ ini við í teirra met­ing­um. Skála 8. des. 13. Virgar T. Dalsgaar Tað er einastandandi løgið, at ein einsamallur maður hev­ur fingið kraddað sær so nógv vald í samfelagnum, sum tann ABC-køni harra Jon­hard Mikkelsen heldur seg hava fingið!. Hann postulerar skamm­ leyst í tí síðsta Sosialinum, at av tí, at HANN heldur tað, so skulu allir føroyingar hava eitt alfabet (stavrað), sum ikki er tíðarhóskandi, ella, sum hann málber seg: "Alf­a­bet­ið skal ikki fylgja við tíð­ini". Tað skal altso vera arc­h­a­ iskt ella miðaldarligt. Hvat er hetta fyri betong-filosofi? Hvussu kann ein einstakur mað­ur hava uppnáað ein so eliteran status í ein­um demokratiskum landi? Hetta minnir um ta ráð­a­ríku og diktatorisku tanka­gongd­i­na, sum man brúkti í Sov­jet­sam­ veldinum, áðrenn Berl­in­múr­ ur­in datt. Vit onnur hava hildið, at so av­gerandi og víttgangandi vald bara kann liggja hjá ein­ um parl­a­menti og aldrin hjá ein­um einstaklingi, sum Jon­ hardi Mikkelsen ella hjá ein­ um ráði. Annars er Jon­hardur saman við drotningini komin om­an fyri grund­lóg­ina, men við størri valdi, enn Margreta Fríð­riks­dótt­ir hevur! Eru vit komin so langt burt­ur frá fólkaræði, at vit á tí máls­liga økinum eru í ferð við eina heimføðisliga re­gress­i­ón aftur til óupplýst eina­veldi, har ein lítil minn­ i­lut­a­klika sleppur at kúga ella maj­o­r­i­sera meirilutan av fjøld­ini? Heri Mohr Nú hjúnabandið er á dags­ skránni í løgtinginum, hevur løg­tingsformaðurin beint mál­ið í rættarnevnd, hóast hjún­a­bond vanliga fara í seing­ina, at ”tosa um tingini.” So er at spyrja, um nú løg­ tingsins rættarnevnd er før fyri at greiða spurningar hjá slíkum bondum undir fløv­ andi dýnum? Valla annað enn í villum kenslum at skræða dýnurnar og fara til hendurs í tjúkkum fjaðraroki. Sjálvandi var tað ikki tað, ið løgtingsformaðurin hugs­ aði sær, tá ið hann koyrdi trý sløg av klandrandi hjúnum í eina felags rættarnevnd. Hetta er tó eitt fløkt og torskilt mál, ið skal avgreiðast so ella so, tí frá spírstungum ljóðar, at nógvir ”rættir før­ oyingar” – bæði innan og uttan tinggátt – teska eymt á donskum, tá ið teir fara undir dýnuna. Tað er ikki bara í Føroyum, at støða skal takast til spurn­ingin um, hvussu at­ kvøðast skal um fleiri sløg av hjúnabondum. Fyri nøkrum fáum døgum síðani var fólkaatkvøða í Kroatia um hendan sama spurn­ingin. Atkvøtt varð um: ”Ert tú samdur um, at hjúna­ skapur er sameining millum ein mann og eina kvinnu?” 65 % svaraðu ja. Um úrslitið sigur forsætis­ ráðharrin í Kroatia, at hetta var keðilig og skilaleys fólka­ atkvøða, og hann vónar, at tað ikki hendir aftur, at tíð verður brúkt til slíkar fólkaatkvøður. Fólkaatkvøðan gjørdist veruleiki, av tí at 6000 fólk ”í familjunnar navni” høvdu samlað 750.000 undirskriftir. Hetta átakið varð undirtikið av høgru andstøðuni og ti socialt konservativu katólsku kirkjuni. Ein navngivin kvinnuligur lækni í Kroatia segði seg vera fegnan um, at hjúnalagið nú verð­ur varðveitt í sínum tradi­tio­nella líki. Hon vil vera við, at við fólkatkvøðuni fekk demokratiið góða hjálp at vísa fólksins áskoðan um hjúnalagið og familjuna. Atkvøðan gevur greið boð um, at hjúnabandið hevur nógv at týða í okkara landi, sigur tann kvinnuligi læknin. Hon heldur ikki, at Kroatia er búgvið til tær stóru kulturellu broytingarnar, men ivast tó ikki í, at homoseksuell kunnu fáa teirra rættindi innan fyri lógarmark. Sum ungt land eru vit ikki búgvin til stórar kulturellar broytingar í hesum serliga máli, sigur hon. Ein navngivin sjónleikara- og filmframleiðari í Kroatia, sjálvur homoseksuellur, er av eini heilt aðrari áskoðan: Fólkaatkvøðan er stórt aft­ur­ stig fyri landið og tey homo­ seksuellu generelt. Hon hev­ ur sett fólkið í tvíningar. Vit eru eitt land við liberalum virðum. Hóast vit hava bólk­ ar av fólki, sum kanska hava fascistiskar tendensir, er tað veruliga ein minniluti utt­an útbúgving. Men nú er fleir­ talið av liberalum og opnum menniskjum sambært fólka­ atkvøðuni ein minniluti. Og listamaðurin vil vera við, at forsætisráðharrin dugir nú at síggja, at tað var ein álvarsligur feilur, at hann loyvdi fólkaatkvøðuni at fara fram, og at hann tessvegna longu nú roynir at bøta um hetta við lappaloysnum við­ víkjandi hjúnabandi og rætt­ indum hjá teimum homo­ seksuellu. Líka mikið hvar vit eru stødd, og um vit so einans eru tvey á klótini – tað vóru sum kunnugt tey fyrstu tvey, sum ótu av kunnleikans træi – sleppst ikki undan áhaldandi klandri og bardaga kryddað við klemmi og mussi. Jú fleiri turtildúgvir við trimum ymiskum paringum tess meira verður klandur við klemmi og mussi. Og babylonskur for­virr­ ingur økist proportionalt. Tann sterka familjan held­ur, at hon fer at vikna, at ættar­kenslan fer at hvørva og at samfelagið fer at hókna. Um hetta gerst nútíð í Føroyum, so kunnu vit ugga okkum við, at nútíð altíð verður fortíð – and the show must go on. An-alfabetisma Hjúnabandið