fríggjadagur 28. mai 2004síða 15

28 Nr. 101 - 29. mai 2004 Nr. 101 - 29. mai 2004 29 - Eg vænti, at ein slík- ur marknaður kann gerast ein partur av einum norðuratlant- iskum neti, har stórur áhugi verður fyri tí fiski, sum boðin verð- ur út í Føroyum. Hetta verður ein livandi marknaður við stórum dyna- mikki, sum fer at tæna seljarum, keyp- arum og samfelag- num øllum. Vit hava eina kappingarføra vinnu, sum eg havi álit á fer at standa seg í kappingini við aðr- ar, sigur formaðurin í Ráfiskaseljarafelag- num, Árni Joensen SAMRØÐA Vilmund Jacobsen vilmund@sosialurin.fo Uppboðssølan hjá Fiska- marknaði Føroya var eitt stórt og kollveltandi fram- brot innan føroyska fiska- sølu, tá ið hon kom fyri meira enn 10 árum síðan. Men í dag virkar skipanin slett ikki til ávís fiskasløg, og tað hevur ikki verið nóg góður vilji í nevndini at broyta skipanina, sum tískil ikki er dagførd hesi árini. Hetta sigur Árni Joensen, sum er formaður í Føroya Fiskaseljarafelag. Hann leggur ikki fingrar- nar ímillum, tá ið hann tosar um ta uppboðssølu- skipan, vit hava í dag. Árni gevur henni nevniliga bæði rós fyri tað, hon var, tá ið lunnar vórðu lagdir undir hana, men so sanniliga eis- ini rís fyri, at hon við tíðini ikki er lagað til broyttu um- støðurnar. – Krøvini økjast alla tíðina. Einki stendur í stað. Alt broytist. Tær politisku bindingarnar, sum í sínari tíð vórðu lagdar á sølu og keyp av fiski í Føroyum, vóru ivaleyst uppá sítt pláss, tá ið skipanin byrj- aði. Tær vórðu álagdar við góðari meining. Endamálið var at forða fyri ov stórum útflutningi av óvirkaðum fiski og í staðin varðveita fiskin og arbeiði í landin- um. – So hvørt, sum tíðirnar og umstøðurnar eru broytt- ar, ber slett ikki til at selja ávís fiskasløg um hesa skipan, tí neyðugu tillag- ingarnar ongantíð eru framdar. Hetta er serliga galdandi fyri upsan, sum slett ikki fær nakað boð, og við hýsuni hava eisini verið stórir trupulleikar, tó at tað hevur gingið heldur betur at selja hýsuna hjá línubát-un- um í seinastuni. Hóast bata, hava hýsuprísirnir kortini verið alt ov lágir, ásannar Árni. Kartell-líknandi Hann sigur, at treytirnar í lógini um vinnuligan fiski- skap um, at fiskurin skal bjóðast út og seljast á føroyskari uppboðssølu, áðrenn hann kann flytast út av landinum, føra til dup- ultmoral og í ringasta føri til anarki. – Í fleiri førum verður fiskurin seldur fyri spott- prís, har seljarin keypir fiskin aftur sjálvur og selir hann av landinum. Soleiðis, sum skipanin er samansett, kann eingin fyribyrgja, at kartell-líknandi avtalur ikki verða gjørdar. Einki er nið- urskrivað, og eingin kann ábyrgdast fyri nakað. Árni sigur, at soleiðis, sum støðan er, fær upsin einki veruligt boð á upp- boðssøluni í dag. – Fyri at fáa loyvi at selja upsan av landinum, skal fiskurin fyrst um uppboðs- søluna. Jú, lægri søluvirðið er, tess minni avgjald liggur eftir hjá Fiskamarknaði Føroya. Tann, ið selir fisk- in, setir ein lágan minsta- prís og keypir hann aftur sjálvur. Aðrir keyparar bjóða vanliga ikki uppá henda fiskin, tí teir vita, hvussu henda sølan hongur saman, og at tað er seljarin, sum vil hava fiskin aftur sjálvur. Í sínum starvi sum sølu- maður hjá P/F Vesturvón, tekur Árni Joensen sær nú eisini av søluni hjá ís- fiskatrolarunum, Akranesi og Dragasundi, sum eru fyrrverandi Sardis og Topas og Vestursøka og Vestur- leika, sum eru fyrrverandi Stjørnan og Polarhav. Hesi skipini eigur og rekur fe- lagið nú eisini. – Vit koyra onga pro- forma-sølu ígjøgnum, hóast vit hava selt næstan hvørja last uttanlands síðan í februar. Hetta hevur givið okkum ein munandi betri miðalprís, enn um veiðan varð seld og keypt til virk- ingar í Føroyum. Árni ásannar, at hevur tú eitt loyvi at fiska undir Føroyum, hevur tú sum reiðari sjálvsagt eisini skyldu til at taka sam- felagsligt atlit og at vera objektivur, sum hann tekur til. – Men sum seljari av veiðini, ið skip og manning fáa, hevur tú eisini skyldu til at royna at fáa sum mest fyri fiskin og selja veiðina, har bestu boðini eru. Altjóða uppboðssøla Sum tíðin er liðin, og vinn- an hevur sæð, hvønn veg tað ber við Fiskamarknaði Føroya, eru bæði fiskaselj- arar og fiskakeyparar vorð- nir sannførdir um, at neyð- ugt er at taka felags stig. Størsti trupulleikin hjá seljarunum er, at ávís fiska- sløg fáa einki boð á upp- boðssøluni, og trupulleikin hjá fiskakeyparunum er, at so nógvur fiskur fer av landinum, sum teir í veru- leikanum ikki fáa høvi at bjóða uppá. – Síðan eg gjørdist for- maður í Ráfiskaseljara- felagnum í fjør heyst, hava vit tosað nógv við Rá- fiskakeyparafelagið, har Páll Gregersen er formaður. Úrslitið er, at vit nú hava stovnað eitt felag, sum hevur til endamáls at skipa eina altjóða uppboðssølu, har føroyskir keyparar und- ir liðini á útlendskum keyp- arum kunnu bjóða uppá fiskin, sum føroysku skip- ini veiða. Árni ásannar, at neyðugt er við politiskum vilja til tess at taka av bindingarnar í lógini um vinnuligan fiskiskap, sum forða fyri einum slíkum altjóða marknaði. – Eg havi góðar vónir um, at politiski myndug- leikin fer at taka hetta málið upp og vil fremja neyðugu og átrokandi broytingarnar. Formaðurin í Ráfiska- seljarafelagnum væntar, at nýggi fiskamarknaðurin – um alt gongur, soleiðis sum feløgini ætla - kann fara undir sítt virksemið til heystar. – Eg dugi ikki at síggja, at politiski myndugleikin hevur nakað val og vóni tí- skil, at hann vil verða við til at skapa neyðugu fyritreyt- irnar fyri einum nútímans og dynamiskum fiskamark- naði, har fiskurin verður bjóðaður út og seldur tí keypara, sum vil geva mest fyri hann. Árni vísir á, at føroyskir fiskakeyparar í eini tílíkari skipan framvegis hava fiskin her heima hjá sær, meðan útlendingar hava geografiina, sum hann tekur til, ímóti sær. – Eg vóni, at tað arbeiði, sum nú er sett á lunnar, endar við, at vit fáa eina nýggja uppboðssølu, sigur formaðurin í Ráfiskaselj- arafelagnum. Dýrt at selja Spurdur, hvørja lagnu hann væntar, at Fiskamarknaður Føroya fer at fáa, um ein altjóða uppboðssøla verður sett á stovn, sigur hann, at tað dugir hann illa at meta um. Árni vísir á, at hóast um- skipingar nú eru uppá tal á Fiskamarknaði Føroya, har sjálv sølan verður skipað í einum felag fyri seg og landingin fyri seg, dugir hann ikki at síggja, at hetta kann forða fyri, at ein nýggj uppboðssøla verður sett á stovn. – Tað er alt ov dýrt at selja fisk um uppboðssøl- una hjá Fiskamarknaði Føroya, og serliga tungar eru hesar útreiðslur at bera, tá ið fiskaprísurin er lágur. Árni nevnir eitt tilvildar- ligt dømi, har hann seldi nøkur kilo av brosmu. – Eg haldi, at søluvirðið var 544 krónur, men tá ið avtornaði, og allar útreiðsl- ur vóru drignar frá, lá minni enn helmingurin av søluvirðinum eftir hjá okk- um. Minnist eg rætt, var nettotalið einar 220 krónur av 544. Hann leggur dent á, at hetta var ein lítil nøgd, men hetta sigur eitt sindur um, hvussu dýrt tað kann vera at selja um verandi upp- boðssølu. – Ein uppboðssøla skal ikki ríka seg upp við at leggja høg gjøld á søluna. Tað, sum ræður um, er, at seljarin fær marknaðarprís fyri fiskin, og at keyparin fær møguleika at keypa fiskin í kapping við aðrar. Tískil eigur ein uppboðs- søla at verða ogn hjá teim- um sum selja og teimum sum keypa. Tað eigur ikki at vera soleiðis, at tilvildar- lig feløg ríkað seg upp av partabrøvum í eini upp- boðssølu. Hetta eigur at verða ein non-profit fyri- tøka, har ágóðin av søluni eigur at koma vinnuni til góðar og ikki partaeigarun- um í uppboðssøluni. Hann heldur sum nevnt, at verandi skipan var í lagi, tá ið Fiskamarknaður Før- oya byrjaði, men tíðin er langt síðan farin frá hesi skipan. – Verandi uppboðssøla er vorðin ov gamaldags, tí hon er ikki dagførd, sum hon átti at verið. Ein portalur Árni sigur, at hann kann saktans liva við, at allur fiskurin undan Føroyum verður boðin út í Føroyum, men treytin um, at hann eisini skal seljast í Føroy- um, má burtur. – Tað er í lagi, at allur fiskur verður boðin út her hjá okkum, men latið tann, sum gevur besta prísin, sleppa at keypa. Hann sigur, at ætlaða al- tjóða uppboðssølan, sum seljarar og keyparar nú arbeiða við at stovnseta, skal ikki hava fleiri dupult- funktiónir við eitt nú skrá- seting av tølum til myndug- leikar og stovnar. – Her kundi nógvur pen- ingur verið at spart, sigur hann. Árni vísir á, at uppboðs- sølan hjá aktørunum í vinnuni, sum hann tekur til, verður at sammeta við ein framsýningarglugga – ella ein portal. – Skipini, sum eru úti, skulu tasta veiðitøl og annað inn einaferð um døgnið og bátarnir, sum landa dag um dag, skulu tasta tølini inn á landing- armiðstøðini, har teir leggja fiskin upp. Á henda hátt kunnu keyparar gera sær eina mynd av, hvør fiskur er og kemur á marknaðin komandi dagarnar, og har- við kunnu teir eisini gera sær greitt, hvørji fiskasløg og hvørjar støddir, tey skulu brúka – men ikki minst; nær tey kunnu vænta sær at fáa fiskin. Hann sigur, at tað skal ikki vera soleiðis, at seljar- ar kunnu taka søluna, sum er boðin út, aftur, tá ið teir hava avgjørt, at veiðan skal seljast. – Sum seljari kanst tú bíða við at selja, men tá ið tú hevur trýst á "enter", skalt tú ikki kunna taka søluna aftur. Sum er í dag, er ikki ókent, at seljarin bakkar útaftur eftir, at sølan er byrjað. Eftir stendur keyparin við ongum fiski. Í hinum endanum fær hann ikki hildið tær avtalur, sum gjørdar eru við útlendsku avtakararnar. Árni dugir ikki at síggja, hvat endamálið er við, at skip og manningar skulu rinda pening fyri proforma- sølur, sum nógvar av teim- um, ið fara um uppboðssøl- una hjá Fiskamarknaðin- um, eru. – Hví skulu vit rinda fyri slíkt, spyr hann og heldur fyri, at verandi skipan er púrasta sjúk. Hann undrar seg yvir, at eingin er vaknaður og hev- ur gjørt meira fyri at broyta hesa skipan. Formaðurin í Ráfiska- seljarafelagnum heldur avgjørt, at gongda leiðin er, at fiskurin verður boðin út og seldur á einum teldu- skíggja. – Skipanin skal vera so einføld sum gjørligt, so- leiðis at hvør Palleba á gøtuni kann síggja, hvat er í útboði, og hvat fiskurin verður seld fyri. Er sølan góð, er tað gott. Er hon minni góð, er tað lort. Hann vísir á, at í Føroy- um er vanligt, at seljarin ásetir ein minstaprís, men í okkara grannalondum er vanligt at byrja úr erva og síðan niðureftir. – Er toskur á uppboði fyri 35 krónur fyri kilo, kemur kanska einki boð, fyrr enn prísurin er komin niður á 20 krónur fyri kilo. Kappingarfør vinna Árni sigur seg enn einaferð vóna, at nýggi fiskamarkn- aðurin kann koma í gongd til heystar, men sum hann nevndi fyrr í samrøðuni, verður neyðugt at taka spurningin um verandi bindingar upp við myndug- leikarnar. – Eg vænti, at ein slíkur marknaður kann gerast ein partur av einum norðurat- lantiskum neti, har stórur áhugi verður fyri tí fiski, sum boðin verður út í Før- oyum. Hann ásannar, at tað sjálvsagt kann henda, at neyðugt verður við ym- iskum tillagingum, tá ið skipanin er sett í verk, tí tað finst eingin endalig skræddaraseymað loysn. Men hann er rættiliga sann- førdur um, at hetta verður ein livandi marknaður við stórum dynamikki, sum fer at tæna seljarum, keyparum og samfelagnum øllum. – Bæði ráfiskaseljarar og ráfiskakeyparar eru so avgjørt áhugaðir í at hava eina burðardygga vinnu, tí hetta er okkara skylda sum aktørar á økinum. Árni ivast onga løtu í, at vit eiga at hava hurðarnar á gloppi fyri útlendingum, sum vilja keypa fisk í Føroyum. – Eg beri ikki ótta fyri, at hetta kemur at ganga útyvir virkini á landi, tí við nýggju skipanini fer fisk- urin, sum verður boðin út í Føroyum, ikki á sama hátt sum nú fram við føroysku virkjunum og av landinum, sum hann í stórum nøgdum fer í dag. Vit hava eina kappingarføra vinnu, sum eg havi álit á fer at standa seg í kappingini við aðrar, sigur formaðurin í Rá- fiskaseljarafelagnum, Árni Joensen, at enda. Fiskaseljarar og fiskakeyparar: Stovna altjóða uppboðssølu í Føroyum Ein uppboðssøla skal ikki ríka seg upp við at leggja høg gjøld á søluna. Tað, sum ræður um, er, at seljarin fær marknaðarprís fyri fiskin, og at keyparin fær møguleika at keypa fiskin í kapping við aðrar. Tískil eigur ein uppboðssøla at verða ogn hjá teimum sum selja og teimum sum keypa. Tað eigur ikki at vera soleiðis, at tilvildarlig feløg ríkað seg upp av partabrøvum í eini uppboðssølu. Hetta eigur at verða ein non-profit fyritøka, sigur Árni Joensen, formaður í Ráfiskaseljarafelagnum Mynd: Vilmund Jacobsen Árni Joensen dugir ikki at síggja, hvat endamálið er við, at skip og manningar skulu rinda pening fyri proforma-sølur, sum nógvar av teimum, ið fara um uppboðssøluna hjá Fiskamarknaðinum, eru. - Hví skulu vit rinda fyri slíkt, spyr hann og heldur fyri, at verandi skipan er púrasta sjúk Mynd: Vilmund Jacobsen C M Y K 29 28