hósdagur 30. januar 2014síða 50

18 nr. 1 I 31. januar 2014 Vinnublaðið hjá Miðlahúsinum – Tað var spennandi at fara í holt við, men eg hugsaði eisini, at hesum fekk eg so ongantíð brúk fyri í Føroyum, tí har er jú ríkiligt av vatni. Men so vísti tað seg, at tá eg hevði arbeitt har í eini tvey ár, so bleiv tann vitanin, eg har hevði tilognað mær, týðandi í Føroyum. Hentur lærdómur At endurnýtsla av vatni er nakað, brúk er fyri í Føroyum, kann í fyrsta umfari ljóða eitt sindur løgið, so nógv sum tað regnar her, men um summarið er altso ov turt til, at tað ber til at hava nógv smolt, og tí var hetta ein forðing fyri, at nóg mikið av smolti fekst á sjógv. – So fóru øll alifeløgini í Føroyum í gongd við at endurnýta vatn, og av tí at tað ikki vóru so nógv, sum høvdu lært um tað, fór eg heim og kom í samband við tað mesta av vinnuni beinanvegin. Tey flestu vildu hoyra meira um endurnýtslu av vatni og hvat gerast kundi við tað, sigur Ragnar. – Tað stutta av tí langa er, at hevur tú ikki nóg mikið av vatni, so mást tú brúka tað um­aftur, sum tú hevur. Eitt nú á Hellunum, har Marine Harvest hevur smoltstøð, hava vit 4.000 rúmmetrar av kørum, men um vit ikki kundu brúkt vatnið umaftur, høvdu vit kanska bara kunnað havt einar 400 rúmmetrar ella ein tíggjundapart. Við øðrum orðum hevði slett ikki borið til at framleitt tað, sum nú verður framleitt, var tað ikki fyri endurnýtslu av vatninum. Tá Ragnar Joensen í 1999 kom heimaftur til Føroya og byrjaði hjá Fiskaaling sum kynbótaleiðari, komu útbúgving og royndir hansara beinanvegin til sín rætt, tí bæði í 1999 og 2000 hevði verið nógvur turkur, so vatn mátti flytast til smoltstøðirnar, ið allar høvdu trot á vatni. – Meðan eg las, var eg ofta í iva um, um eg nú var farin í holt við eina útbúgving, sum eg nokk ikki fór at fáa brúk fyri í Føroyum, men nú var støðan brádliga tann øvugta. Eisini í sambandi við arbeiðið annars fekk eg brúkt mín lærdóm, so tað kom bara væl við, sigur hann. – Vit høvdu eina laksastammu í Føroyum, sum vit skuldu foredla, og við míni bio­tøkni­ bakgrund, har eg kendi til dna og sovorðið, kundi eg eisini arbeiða við tí. Tá kundi eg endiliga sætta meg við, at eg hevði valt rætt, tí onkuntíð hevði eg verið eitt sindur bangin fyri, at eg mestsum hevði dummað meg við mínum útbúgvingarvali, men so var tíbetur ikki. Mitt í ILA-rokinum Fyri at gera eina langa søgu stutta, fekk Ragnar Joensen eftir tveimum árum í Føroyum eitt tilboð um at koma at arbeiða hjá Vestlax, har hann skuldi standa fyri smoltalingini, ið hóskaði honum væl, tí so slapp hann í gongd við praktiskt arbeiði. Síðani eru tað broytt eigara­viðurskifti, ið hava flutt hann um­ vegis Panfish yvir í Marine Harvest, sum er núverandi arbeiðsplássið. – Yvirhøvur var hetta ein bæði strævin og spennandi tíð, tí ILA-sjúkan gjørdi so mikið um seg, at alt sá sera svart út. Men tað var spennandi at vera við til at byggja alt uppaftur, tí vit vóru millum teir fyrstu at seta smolt útaftur í 2005. Og hesi árini vóru tað bara Bakka­frost og Luna, sum høvdu koyrt alla tíðina við laksi, og Viking Seafood við sílum. Tá so gongd kom á, gekk tað bara ein veg í alingini, og tað var uppeftir, greiðir Ragnar frá. Mátin, sum føroyingar fingu loyst ILA- trupul­leikan við, hevur síðani verið ein fyri­ mynd, fleiri aðrar tjóðir hava tikið til sín. Tá Chile kom í trupulleikar av ILA, vildu teir vita, hvussu føroyingar komu burtur úr tí, og eisini hevur tað víst seg, at hóast mestsum øll vitan um aling, sum vit høvdu í Føroyum, kom úr Norra, so hugdu norðmenn hendavegin fyri at vita, hvussu føroyingar gjørdu. – Vit hava lært so at siga alt í Norra, man har verður framvegis fylgt væl við, hvussu tingini verða gjørd, og hóast Føroyar eru smáar í heimshøpi og ikki hava nakra stóra framleiðslu, hava úrslitini verið øgiliga góð, bæði lívfrøðiliga og búskaparliga, sigur Ragnar. Hann starvaðist sum stjóri í Panfish til ársbyrjan í 2007, tá Panfish keypt Marine Harvest, sum annars hevði ætlað sær at farið á børsin tá. Men nýggi eigarin í Panfish tá, John Frederiksen, hevði fingið frænir av hesum og vildi keypa Marine Harvest – og eigararnir tóku av, tí tað var lættari fyri teir, enn um teir sjálvir skuldu farið á børsin. – Tað bleiv ein samanrenning av tveimum, Panfish og Fjord Seafood, sum høvdu kappast áðrenn, og so Marine Harvest, sum var størsti parturin, men bara ikki hevði verið á børsinum. Í Føroyum broytti hetta tó einki, tí her var bara eitt felag virkið frammanundan, sigur Ragnar Joensen. Alt nógv størri At hann so endaði við at blíva stjóri í Marine Harvest, byrjaði við eini uppringing frá stjór­ anum fyri alingini hjá samtakinum í Norra, Marit Solberg, ið forrestin er systir núverandi forsætisráðharran í Norra, Ernu Solberg – Hon spurdi, um eg var áhugaður at vera við í eini tilgongd til starvið har yviri, og samstundis greiddi hon frá, at hetta enn bara var ein tilgongd, tí fleiri vóru um boðið. Eg helt hetta vera øgiliga stórt, men eftir nakrar testir spurdi hon so, um eg ikki vildi hava starvið, og eg játtaði beinanvegin, hóast eg ikki fyrr enn aftaná hugsaði ordilgia um, hvat eg hevði lovað meg til, sigur Ragnar. Hann greiðir frá, at Føroyar so smáar í hesum høpi, og at hann, sum bara var vanur við at vera stjóri hjá 30-35 fólkum, nú skuldi hava 1.600 fólk undir sær. Eisini høvdu fleiri av hinum í leiðslubólkinum verið við í til­gongdini og kundu hugsað sær starvið, men máttu síggja yngsta mannin, ið kom frá minstu alingini, fara avstað við tí. – Sjálvandi vóru fleiri vónbrotnir, men tað gekk øgiliga skjótt, so var tað farið, sigur Ragnar, ið av álvara mátti venja seg til ein annan gerandisdag í Norra, enn hann var vanur við í Føroyum. Frammanundan hevði hann verið vanur við sjálvur at lagt framleiðsluætlanir, og um onkur trupulleiki tók seg upp, so skuldi hann loysast saman við fólkinum. – Eg var vanur við at vera tætt upp at fiskinum, men nú hevði eg nógv meira við fólk at gera og nógv minni við tað tekniska at gera, sjálvan alipartin. Í Føroyum var eg við í øllum, so tað var løgið at koma til Norra, har fólk var til at gera alt, so tað var mest tey, eg tosaði við. Nú var tað ein fíggjardeild, sum tók sær av fíggjar­ætlanum, og skuldu rakstrarætlanir leggjast, so vóru tað framleiðslustjórar, ið tóku sær av tí. Nógv tíð fór hjá Ragnari til at seta seg inní, hvussu alt virkaði, tí her var talan um eina nógv størri umsiting, har tað var neyðugt við skipanum, sum koyrdu, og frá sjálvur at skula taka skjótar avgerðir, skuldi hann venja seg við tyngri tilgongdir, ið vanliga merkja eitt stórt samtak. – Bara tann norski parturin av alingini, ið eg sum stjóri havi havt ábyrgdina av, framleiðir 250.000 tons av laksi, sum er næstan tveir triðingar av øllum Marine Harvest, ið fram­ leiðir 400.000 tons. Tað er næstan fimm ferðir so nógv sum føroyska alingin tilsamans. Hin­vegin ber til at siga, at um Norra verður býtt upp í smærri eindir, so er tað tað sama, sum hendir har, sum í Føroyum, so tað er ikki meira øðrvísi enn so, sigur hann. Nógv eftir enn Nýggja arbeiðið hjá Ragnari Joensen verður merkt av, at alt samtakið er umskipað, so um­sitingin, ið bara hevur við Norra at gera, verður tikin burtur, og í staðin skulu tey ymsu økini vísa beinleiðis til leiðsluna í sam­ takinum. Hetta eru so stór øki, at tey eru størri enn alt Bakkafrost, og eitt teirra er næstan tvær ferðir so stórt. – Mín lutur í hesum verður, at eg nú skal vera leiðari fyri tí at menna tøkni í Marine Harvest, og tað síggi eg sum ótrúliga spennandi, tí har er hent nakað. Ótrúliga nógv er vaksið um framleiðsluna, men enn er øgiliga nógv eftir at gera, og tað verður spennandi at vita, hvar alingin er um 10-15 ár, sigur hann. – Í Norra hevur ein fakbólkur arbeitt við, hvussu stór alingin í Norra kann verða, og har verður sagt, at alingin kann fimmfaldast áðrenn 2050. Hesin sami bólkur segði fyri 10 árum síðani, at í 2010 skuldi tað bera til at koma upp á eina millión tons, men hóast tað var órealistiskt tá, at fara frá 500.000 tosum upp í eina millión, varð tað málið rokkið í 2010. Ragnar sigur, at hinvegin skulu vit ikki vænta, at føroyska alingin verður fimmfaldað, tí ov lítið aliøki er í Føroyum til tað, og heldur ikki eru somu vakstrarmøguleikar í Føroy­ um sum í Norra, har tey hava eina øgiliga strandar­longd og allar hesar nógvu firðirnar. – Men hinvegin hava tað jú altíð verið avmarkingar, sum tó hava flutt seg. Tá alingin bar var innast á føroysku firðunum, bleiv sagt, at tað bar bara til at ala 2.-3.000 tons, men tað talið fór upp á 15.-16.000 tons við at fara longur út. Og eg minnist, at í 2000 varð sagt, at Føroyar kundu ikki bera meira enn 40.000 tons, men nú er alingin komin upp á 60.000 tons og tað gongur væl, sigur hann. – Vit kundu eisini tikið ein part av fram­ leiðsluni upp á land, so økini á sjónum bara blivu brúkt til at framleiða stóran fisk, so smoltini vóru størri, áðrenn tey blivu sett út, og hetta er Luna longu komið eitt sindur í gongd við. Í ganga tvey ár, frá tí at tú byrjar eina framleiðslu, til tú kanst byrja ta næstu, men við at sett størri smolt út, kundi henda tíð verið stytt niður í eitt ár, so framleiðslan tvífaldaðist. Men tað krevur útbyggingar á landi, um tað skal lata seg gera. Spennandi vinna Meðan prátið gongur, skilst á øllum brøgdum, at alivinnan er nakað, Ragnar Joensen brennur fyri og sær nakað stórt í, og hann er heldur ikki bangin fyri at seta orð á, hvussu hann sær upp á hesa vinnu. – Alivinnan er jú ein fantastiska spennandi vinna upp á fleiri mátar. Enn er hon so mikið nýggj, at vit eru komin øgiliga stutt enn, um eitt nú verður samanborið við landbúnað. Men samstundis er hetta ein vinna, ið veksur øgiliga skjótt, tí eftirspurningurin eftir alifiski er so stórur, sigur hann. – Eisini er hetta ein sunn framleiðsla við lítlum CO2-útláti og sera lítlari dálking í mun til aðra matvøruframleiðslu. Eg síggi fyri mær, at alivinnan kann fleirfaldast, tí kring allan heim bara veksur eftirspurningurin, og sjálvt um vit hava vaksið framleiðsluna í miðal sjey prosent um árið síðstu 20 árini, er prísurin framvegis ótrúliga góður. Ragnar sær tað sum størstu avbjóðing hjá alingini, at tað skal bera til at fáa hana at halda fram við at vaksa, og her snýr tað seg millum annað um, hvussu nóg mikið av fóðrið skal kunna fáast til vega. – Nógv hevur verið gjørt við at brúka upp­ sjóvarfisk í fóðrinum, men um føðin framvegis skal koma haðani, er ikki nóg nógv til, so tí má onnur rávøra koma í staðin til fóðrið. Hetta er ein stórur spurningur at loysa hjá ali­vinnuni sum heild, men tó kanska ikki so nógv í Føroyum, sigur hann. – Í Norra og aðrastaðni eru tey øgiliga upp­tikin av ikki at skaða tann villa fiskin, og tí verður nógv gjørt fyri at ansa eftir, at tað ikki er ov nógv lús og at fiskurin ikki rýmir, so hann blandar seg upp í tær stammurnar, sum eru har frammanundan. Størstu trupul­ leikarnir og avbjóðingarnar eru stutt sagt fóður, rýming og lús. Tilvildin verið við Tilsamans hevur Ragnar Joensen so ella so verið knýttur at aling og alivinnu í 17 ár, og hann viðgongur blankt, at tað ikki byggir á nakran serstakan áhuga fyri fiski, tí í so máta hevur hann bara verið á floti við abbunum báðum og so verið seks túrar til skips í summar­feriunum. Men fiskur var ikki nakað, ið setti dagskránna, tá hann skuldi velja sær út­búgving og hugsaði um yrkisleið. – Hinvegin má eg siga, at eg fleiri ferðir havi tikið fantastiskt val, har eg havi havt til­vildina í mínum parti. Tað, at endurnýtslan av vatni fekk so stóran áhuga í Føroyum, var til­vildarligt, og fyri meg var tað fullkomuliga ókent, sigur hann. – Tað sama var tað, at alingin skuldi megna at reisa seg aftur og blíva til tað, sum hon bleiv. At vit fingu føroysku alingina so góða í heims­høpi, at áhugin fyri Føroyum er blivin so stórur, er eisini heilt ótrúligt. Og um eg aftur skal hyggja at, hvussu alt hevur hepnast hjá mær, so kann eg bara gleðast um, at tilvildin gjørdi, at tingini í Norra blivu umskipað, so eg fekk møgu­leikan har, tí tað er og hevur verið ótrúliga spennandi. Sum er, sigur Ragnar seg hava tað so mikið gott í Marine Harvest, at hann ikki umhugsar nakað annað her og nú, uttan at hann tó vil siga, at hann altíð verður verandi har. – Eg dugi væl at síggja fyri mær, at eg saktans kundi farið í aðra vinnu ella aðra­ staðni innan alingina. Og upp á ein máta havi eg eisini bundið um heilan fingur, longu tá bleiv stjóri í Føroyum, tí tá fekk eg eina leiðslu­útbúgving sum MBA í Onglandi, so eg betur kundi skilja, hvat fólk tosaðu um, tá fíggjar­ligt prát var á skránni, flennir hann. – Tað var neyðugt hjá mær at skilja tey, men samstundis gevur tann yvirbygningurin mær eisini ávísar møguleikar, um eg skuldi havt hug til at roynt meg í aðrari vinnu. Hin­vegin havi eg alla tíðina hildið alingina verið so mikið spennandi, at tað ið hvussu er ikki hevur verið aktuelt enn. Eg trívist, har eg eri, og nú eg fái nýggjar avbjóðingar í samtakinum, síggi eg fram til at fáa meg royndan í tí. Eg síggi fyri mær, at alivinnan kann fleirfaldast, tí kring allan heim bara veksur eftirspurningurin