mánadagur 10. februar 2014síða 25

25 Mánadagur 10. februar 2014 · Nr. 17 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Tey stilla bara upp fyri pengarnar skyld Tankar um komandi umboðsráðsvalið hjá Ognarfelag Tryggingartakarana Annika Sølvará tryggingartakari Seinastu dagarnar havi eg bæði hoyrt og sæð skrivað, at tey, sum stilla upp til umboðráðsvalið, gera tað bara fyri pengarnar skyld. Eg trúgvi ikki, at tad er so, í øllum førum ikki hjá teimum flestu, men tad er fyri mær einki løgið, at fólk hugsa so, tí vit hoyra millum litið og einki um, hví valevnini bjóða seg fram. Hetta er stórt spell, tí umboðsráðið hevur prinsipielt stóra ábyrgd og stórt vald. Tað verður rikið dúgliga til valið í løtuni. Valevni venda sær púra ósmæðin til fólk nær og fjar og biðja um atkvøður til sín ella ein, tey kenna. Bæði maðurin og eg hava fingið fleiri teldupostar og boð á Facebook í hesum sambandi. Fleiri av hesum biðja okkum hava seg í hug– anum, um vit hava rætt at atkvøda. Eitt valevni hevur higartil ringt til mín og sagt, at viðkomandi stillar upp og fortalt um ætlanir og tankar um uppgávuna. Hini siga púrt einki um, hví vit skulu atkvøða fyri teimum, annað enn tað undirskilta, at tey vilja veljast. Eg sigi fyri meg, at tað kemur ikki uppá tal at velja eitt valevni, sum ikki sigur mær, hvi viðkomandi stillar upp, hvat hann ella hon ætlar sær at brúka sessin til, hvørjar førleikar, royndir og tankar viðkomandi kann koma við til umboðsráðið og í øðrum lagi eisini nevndina. Til tað er uppgávan alt ov týdningarmikil og álvarslig. Eg vil sum tryggingartakari stutt sagt hava, at valevnini hugsa um meg, heldur enn at eg skal hugsa um tey. Opnari, men eisini óvissari val Hetta er fyrsta valið, har allir tryggingartakarar hjá Tryggingarfelagnum Før­ oy­um fáa atkvøðuseðilin send­an, uttan at noyðast at biðja um hann. Hetta ger, at valið er nógv meira opið enn áður. Tað merkir helst eisini, at úrslitið er meira óvist, tí spælireglurnar so at siga eru nýggjar. Tey, sum duga væl at reka, hava góðan kjans at verða vald, við ella uttan at greiða frá sínum dygdum og ætlanum. Av tí at raksturin mest er í ti privata, t.d. við teldu­posti, sms, telefon og facebook boðum, so vita ymsu valevninini ikki rætti­ liga, hvat tey eru uppi ímóti. Vallyftir ynskjast Tað eru omanfyri 22.000 atkvøður tøkar til hetta valið. Tað er ein sera stórur partur av Føroya fólki, sum kann velja. Flestu hava lítið innlit í, hvat hetta valið snýr seg um og eru ikki serliga motiverað at brúka sína atkvøðu. Eg haldi, at miðlarnir kundu sett valevnunum spurningin, hvat tey vilja arbeiða fyri, um tey verða vald. Tey kundu t.d. øll fingið møguleikan at sagt hetta í stuttum, eitt nú 100 orð skrivliga ella 1 1/2 minuttir í loftmiðlunum. Eisini kundir Tryggingarfelagið bjóðað valevnunum at lagt hesi somu 100 orðini á síðina, har mynd og bústaðarupplýsingar eru um valevnini. Hetta hevði uttan iva kveikt kjak millum valevnini og við veljararnar aftaná. Tad hevði givið okkum veljarum veruligan møguleika at meta um, hvør er skikkaður at fáa okkara atkvøðu. Annars er vandi fyri, at tey flestu onga meining hava og lata vera við at atkvøða ella lata atkvøðuna til tann fyrsta, sum biðjur um hana. Hví hevur valið týdning Umboðsráðið er evsta leiðsla fyri einum ovurstórum aktøri í føroyska fíggjarheiminum. Umboðsráðið velur millum sín limir í nevndina, sum stjórnar TF Holding samtak­ inum. Nevndin setur stjórn­ ina og setur somuleiðis út í kortið yvirskipaða virksemi í TF Holding. Høvuðsfeløgini í samtakinum eru Trygg­ingar­ felag Føroyar, Betri Pensjón og Eik banki (70%), umframt smærri feløg. Samanlagt hava hesi feløg um 300 starvsfólk í starvi. Væl løntur sessur Tað er eingin ivi um, at sam­sýningin fyri at sita í Umboðsráðnum er góð og fyri at sita í nevndini enn betri. Ábyrgdin og arbeiðs­ uppgávurnar er (vónandi) samsvarandi samsýningini. Tí er tað ikki meira enn rímiligt, at vit tryggingartakarar og veljarar hoyra og síggja, hvat tit valevni standa fyri. Steðga kynsligari orientering? Rói Hjaltalin Greinin, ið Símun Absalonsen skrivaði fyri stuttum í Sos­ial­ i­num, viðgerð kynsliga ori­en­ t­e­r­ing og trívir hann í tvey evnir: íløguligan uppruna og sam­felagsligan uppruna til kyns­liga orientering. Í stutt­ um sigur Símun, at hvørki gene ella meme (lívfrøðiligu hug­tøkini, ið Símun nýt­ir) kunnu nýtast sum grund­ geving til hví ein er hom­ o­seks­u­ellur, og at meme ikki er til, tí tað hevur hann fing­ið at vita frá tveimum heims­spekingum og einum bio­kem­ik­ara. Eg ætli ikki at gera nógv burt­ur­úr annað enn at við­ merkja annars væl skrivaðu grei­n­ina, sum eg vænti, at Sím­un ­hevur brúkt nógva tíð at hugsa ígjøgnum. So um tú hev­ur lisið greinina hjá Sím­ uni kanst tú fara beint til seinnu yvirskriftina. Men fyrst eitt stutt resume: Resume At byrja við tosar Símum um kynsliga atferð mótvegis ori­ent­ering. Sum dømi vísir hann á neyðtøku, har ikki er ó­lóg­ligt at hava eina ori­ent­ er­ing - ein hug, men har sjálv gerð­in er ólóglig tí gerðin ikki er millum myndigar og sam­ tykkj­andi partar. Síðani fylgja nakrar ori­ en­ter­ingar sum eru kata­log­ i­ser­aðar í einum donskum reg­i­stara. so far so good og enn eru vit vinir. Harnæst verður “the gay gene” viðgjørt ógvuliga sim­p­ l­ist­iskt, sum eitt líknandi gen, sum tey sum avgerða tína blóð­typu, hár- og húðarlit, kyn og annað. At eitt hvørt so­vorðið gen bert finnist í popu­ler­bók­a­marknaðinum. at test­in er einføld og inniber ein­eggj­aðar tvíburðar, ífylgi Whit­e­head. Næsta evnið er “meme”, sum Símun heilt rætt gevur Dawkins upprunarættin til, og púra rætt sigur er ein form­ur av mentanaðarligum arv­a­eg­inleika hjá individum. Sím­un sigur frá í hvørjum sam­an­hangum hetta hugtak oft­ast er at síggja (í viðgerð av átrúnaði). Síðani samanber hann hetta hugtak við “Locknes”, sum vit øll vita aldrin hevur verið til, altso at “mem- spøk­ilsi” ikki hevur tað for­ klár­ings­pot­e­n­tialið, sum tað ellars skuldi eitast at hava ífylgi Christiansen og Sandbeck. At enda leggur Símun miðl­ar­nar undir at fara lætt um upplýsingina hvat LGTB evninum viðvíkur. Íløguligi upprunin til homoseksualitet Her fer Símun ov lætt­liga um tíðningin av arv­a­liga potentialinum og vís­ur hann og Whitehead eina mangl­ andi vitan um gene­tikk. eg hopi at Símun ein dag kem­ ur at kenna et par min­i­mum eineggjaðar tví­burð­ar. eg haldi meg kunna tosa um útviklingina av ein­eggj­að­ um tvíburðum við eitt sind­ ur av innanhýsis vit­an og mynduleika síðani pápi mín er ein slíkur, og har­aft­rat kenni eg nøkur ein­eggj­aði tvill­ingapør bæði í og uttan fyri mínari familiu. Símun! tey byrja rættuliga líka og síðani útviklast tey ym­iskt. Longri tíð gongur tess meira útviklast tey hvønn sín veg. Arvamassin verður verð­andi tann sami, frá tí at móð­ir og faðir fusioneraðu við hvør sínari helvt av arv­ a­mass­a­num. Men gen verða ann­að­hvørt tendraði ella sløkt, og haraftrat eru til ein­hvørja tíð bara helvtin av gen­u­num tendraði. Hetta er ein for­svars­mekanisma íbygd í máta­num arvaeginleikarnir verða implementeraðir. Tíðskil er tað ikki neyðugt at kunna vísa á eitt gen, sum, um tað er til staðar, gevur 100% útslag. við ørðum orð­ um, um ein hevur “the gay- gene” so er ein bøssi. Vit eru øll full av í­løg­ u­ligum feilum, harav allar flestu teirra aldrin fara at mani­f­estera seg í eini sjúku. hjá summ­um eru feilrinir 100%, sum hjá teimum við t.d. Down syndrom, har eitt krom­i­som manglar, ella hjá teim­um við Hemofili, har sama genið frá móður og fað­ ir hava sama defekt og tískil ikki produserar tey protoin, sum eitt frískt gen vildi verið pro­gram­erað til at gjørt. Um eg havi eitt defekt gen, so eru spurningarnir, um tað er aktivt ella passivt, og hvussu nógv umhvørvið hevur at týða fyri um eg ger­ ist sjúkur. Eg kann, og geri tað all­ar­helst, ganga við einum ella fleiri sjúkum genum sum bara økja mín kjans at gerast sjúk­ur við t.d. 1%. Altso, tað eg vildi siga, er at tvíburðar als ikki altíð skulu hava sama kynsliga or­ ientering og tískil er tað ikki ein einføld test. Eg trúgvi ikki uppá at har er ein samansvørjing um at dylja fyri kanningartilfari. Í so fall at slíkt tilfar finnist, so giti eg at tað ikki er útgivið tí at peer-review prosessin enn er í gongd. Eg hopi, at til­far­ið ikki er útgivið, um so er at kann­ingarnar bert vóru íverk­settar fyri at vátta sína egnu hugsan um evnið, og hopi eg, at um so er at slíkt tilfar finnist óútgivið, at tað er stoltleikin sum heldur úr­sl­i­ti­num aftur, tí úrslitið ikki bleiv, sum prestur præd­ ikaði. Samfelagsligi upprunin Eg vil pástanda at hvørki Sím­un, Christiansen og Sand­beck hava skilt hvat “meme” hugtakið er ella hvat forklárigsvirðið tað hev­ ur. Eg vil pástanda, at tey hava fulkomuliga misskilt hug­takið, eg, sum ellars at byrja við, trúði, at Símun hevið skilt sosiala partin av okk­ara arvi. poeingið við meme er nemmuliga, at har er eingin biomarkørur onk­ un­staðni í høvdinum, sum av­gerð, um ein er smittaður. tað er ein sosialur arvur eins og summastaðni er tað ónáttúrligt ikki at feira car­n­ e­val, ella at tað er púra ó­nátt­ ú­r­ligt ikki at vera umskorin. har er eingin biomarkørur, sum avgerð um ein Rio de Jan­e­ro búgvi feirar Carneval í febr­uar ella ikki, ella um eitt barn verður umskorin onk­un­staðni í Sub Sahara Af­rika. Í summum statum í USA verða fólk nógv fyrri gift enn í ørðum statum og par­ a­doks­alt hava hesir generelt kon­serv­a­tivu statirnir eisini hægri hjúnarskilnað enn í teim­um meira sekuleru stat­u­num. har er eingin bio­ mark­ørur sum avgerð hetta. men eins og við carn­e­val og umskering er ein samf­elags­ for­v­antn­ingur um at ein gift­ ist tíðliga, feirar Carneval (ella ólavsøku) og umsker sítt barn. At enda Eg sigi ikki at okkara med­ia hevur givið eina rætta, rætt­ vísa, rímuliga ella einsíðis mynd av LGBT evn­inum. Men skammist eg ikki yvir at siga, at greinin hjá Símuni er einki minni enn pro­pa­ ganda, ein selektiv lýsing av hvat vísindafólk (ikki inn­ an respektivu fakini gene­ tik og antropologi) siga um hugtøkini Símun hevur roynt at lýst. Eg helt at Símun var ein rímu­lig­ur maður, men fyri mær sær tað ikki út til, at hann kann broyta meining, hó­ast evidence sigur annað um hetta evnið, tí hann reli­ giøst ikki kann tulka Bíbliuna á ann­an hátt enn at bókin er Guds orð, orð fyri orð. tískil má mað­ur­in benda fótin til at kunna passa glassskógvin hjá Øskufíu.