mánadagur 28. apríl 2014síða 9

9 Mánadagur 28. apríl 2014 · Nr. 47 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Nationalisma, eitt virus* Heri Mohr Í røðuni til flagdagshaldið 2014 í Havn segði fyrstilærarin í Nólsoy millum annað, at tað ikki kann vera rætt, at sam­ gongan situr valskeiðið út, og hann setur sína vón til ein riðil av mótmælum. ”Kanska ikki til uppreistur, men tó so, nakað í tann stíl.” Vorðið sum profeti og vón. Enn einaferð mugu vit sanna, at nationalisma er eitt virus, ið vit eiga at ræð­ast fram um øll onnur smittu­ evni. Í bókini ”Die Welt von Gestern” skrivar Stefan Zweig (1881-1942): ”Allur villskapur hevur herj­að mítt lív: Borgarakríggj og hung­ ursneyð, inflatión og terror, umfarssjúkur og emigra­tión. Eg havi sæð hóp­ideologir vaksa fram og breiða seg: Fas­ cismu, national­social­ismu, bolsjevismu og fram um alt and­styggi­liga national­ismu.” Hann varð jakstraður í sínum heimlandi, gjørdist heim­leysur og beindi fyri sær í Brasilia. Vit skilja millum tjóð­ skapar­rørslu íblást við lýggj­um, mergjaðum kensl­ um. ”Hvat kann røra hjarta­ streingir”, yrkti Fríðrik Peter­ sen í 1878, 25 ára gamal. Hann yrkti eisini ”Eg oyggjar veit”, sum var okkara tjóðsangur í mong ár. Men vit kenna eisini ta harðrendu, kensluavskeplaðu nationalismu, sum kann for­ koma landi og fólki. Í roynd og veru er bert ein heilivágur móti national­ ismu: vanligt vit og skil! Og her koma heim og skúli inn í myndina. Í hesum døgum (meðan flaggdagshaldið fór fram á Vaglinum) stara fólk í Europa ræðslusligin og máttleys spyrj­andi í gosheitum heimi: fer tað sálarleysa national­ ismuvirusið at útloysa triðja og – um tað skuldi verið nak­ ar uggi – kanska seinasta heimsbardagan? Í tí sekterisku røðuni segði fólkaskúlalærarin eisini, at okkara flaggsangur átti at verið sungin til morgunsang í skúlunum. Ja, hví ikki! – í 12 ár, frá 1933 til 1945, sungu børn og vaksin í Týsklandi teirra flagg­sang, Die Fahne hoch, bæði morgun, dag og kvøld; men so varð tann sangurin steðgaður við lóg…. ……og allur heimurin lá í skeljasori, takkað veri einum kensluleysum virusi í óstýriligari øði…. Nei, vit eiga at ansa eftir, at flagg­sangurin ikki endar sum fótatraðk. Okkara flagg, Merkið, sum fyrstu ferð varð vundið á stong í Føroyum suðuri í Famjin 22. juni 1919 og okkara flaggsangur, sum Hans Andr. Djurhuus yrkti stutt eftir í 1920, hava annað uppiborið. *Degenererað tjóðskaparkensla Ólavur Petersen Eg eri hvørja ferð takksamur fyri at vera føroyingur, tá ein av okkara ikki er at síggj­ ast millum okkum longur, hvussu menn tveita alt frá sær fyri at leita eftur tí burt­ urblivna. Nú vísir tað seg, at henda um­sorgan og samkensla ikki er galdandi við fólki av fremmandum blóði, sum sigla og virka undir føroyska flagginum. Henda vanvirðing av mann­inum sum fórst og teim­um, sum eftir vóru um­ borð á Anitu, er av slíkum slagi, at hon skjótt kann smitta tað allarheilagasta í før­oysku fólkasálini. Skamm skulu tit løg­ tingslimir hava fyri, at tit brúka hesa vanlukku at profilera tykkum sjálvi. Eg vil ikki klóka meg uppá um lóggávan er nøktandi á økinum, men alt skal og kann ikki vera jura. Ein óvanligur atburður skal hava svar av hægsta staði: Løgtinginum. Føroya løgting átti at givið reiðarínum hjá Anitu harraboð um at fáa fiskireið­ ska­pin innanbora og koma í havn at standa til svars fyri avvarðandi myndugleikum. Umboðar Føroya løgting føroysku fólkasálina? Ein milliard, sum bleiv til 5 milliónir Jógvan Jespersen Felagið Nótaskip Nótaflotin hevur rætti­liga verið í andgletti sein­astu vikurnar. Ávísir bú­skapar­ frøðingar og politikarar siga, at tað gongst flotanum ov væl, og tað má tað gerast nakað við. Tiltøk mugu setast í verk, so raksturin verður minni lønsamur. Á forsíðuni í Sosialinum 4. apríl var yvirskriftin: Hava tikið yvir eina milliard úr fiski­vinnuni. Hetta vóru sanniliga stórtíðindi. Ongin ivi var um, at boðskapurin var, at privatpersónar hava stung­ið eina milliard í lumm­ an. Tað undraði stórliga, at Kári Petersen, búskapar­ frøð­ingur, ið til dagliga tekur sær av fígging landsins, var keldan. Tí hvussu lætt kann hann loyva sær at fara um veruleikan? Eg rokni við, at Kári Peter­ sen hevur atgongd til rokn­ skaparportalarnar, og hevði hann hugt eftir, so kundi hann eftir fáum minutt­ um staðfest, at limirnir í Felagnum Nótaskip seinastu 10 árini ikki hava útlutað vinn­ingsbýti til privatu parta­eigararnar. Tað er bara eitt undantak. Tað er Fram­ herji, sum útlutaði 5 mió. kr. í vinningsbýti í 2012. Feløgini, sum eiga nóta­ skip, eru skipað samtøk. Eitt parta­felag er fyri hvørt skipið. Móðurfeløgini eiga all­an partapeningin í dótt­ u­r­feløgunum og eru um­ sitinga­r­feløg hjá kon­sern­un­ um. Vinn­ings­býtið er flutt upp í móðurfeløgini og brúkt til nýggjar íløgur. Privatu partaeigararnir kunnu bara fáa vinningsbýti frá móður­ feløgunum, og tað hava teir ikki fingið hesi árini. Vinningurin brúktur til íløgur Milliardin hjá Kára Petersen var sostatt bara 5 mió. kr. Sam­bært eini greining, sum grannskoðarafelagið Jan­uar hevur gjørt av rokn­skap­ unum hjá limunum í Fe­lag­ num Nótaskip fyri 5-ára skeiðið frá 2008 til 2012 var samlaða úrslitið hjá feløg­ unum hesi árini 623 mió. kr. Í sama tíðarskeiði hava hesi feløg gjørt íløgur í føroyskt vinnulív fyri 714 mió. kr. Hesar íløgur hava í stóran mun gjørt tað møguligt at fáa pelagiska tilfeingið til høldar í Føroyum: Nýggj Norðborg, djúphavn og frystigoymsla í Ánunum, nýggjur Christian í Grótinum, nýggjur Tróndur í Gøtu, nýggjur Tummas T, upp­sjóvarvirki á Tvøroyri og nú uppisjóvarvirki í Fugla­ firði. Vøksturin í pelagisku vinn­uni krevur harumframt økta fígging, sum ikki fæst frá peningastovnunum. Reiða­ríini hjá nótaskipunum hava støðugt omanfyri 200 mió. kr. bundnar í goymslum og debi­torum. Tvær orsøkir til góð úrslit Tað eru fyrst og fremst tvær orsøkir til, at nótaskipini hava havt góðan rakstur hesi seinastu árini. Onnur er, at flotin er rationaliseraður. Miðskeiðis í 70-árunum vóru 20 nótaskip. Nú er flotin minkaður niður í 6-7 nýggj og effektiv skip. Tað hevur víst seg, at við hesum skipatali fært tú størsta munin millum inntøkurnar og útreiðslurnar av at fáa pelagiska fiskin upp á land. Tað vil siga, at løn­ semið er optimalt. Hin orsøkin er, at vit hava havt óvanliga stórar makrel­kvotur seinastu árini og í 2013 eisini eina óvan­ liga stóra sildakvotu. Tað óvan­liga fer at minka, tá vit aftur gera avtalur. Sum liður í makrelsemjuni hava londini avgjørt í 2014 at seta heildarkvotuna 350.000 tons hægri, enn ICES mælti til. Frá 2015 hava londini bundið seg til at fylgja ICES-tilmælinum, og tí fer kvotan sannlíkt at minka næsta ár. Men rætt er, at vit nú eiga ein størri part av tí, sum er at býta. Í 2013 ásettu Føroyar sær eina sildakvotu upp á 17% ella 105.000 tons. Við sama prosenttali í 2014 hevði kvotan minkað niður í góð 70.000 tons, og tað er minni, enn kvotan var, tá hon var upp á tað hægsta í 2009 eftir tí gamla býtinum. Fiskifrøðingarnir eru samdir um, at sildakvotan eisini í komandi árum fer at vera á einum lágum stigi. Við svartkjaftinum er støðan tann sama. Kvotan í 2014 er minni, enn hon var í 2006-2008. Søgan vísir, at uppisjóvarkvoturnar ganga upp og ganga niður. Vit hava í dag nóg mikið av fiskiorku í flotanum til at fiska uppisjóvarkvoturnar. Tí er avgerandi, at vit ikki økja um fiskiorkuna, sum summi mæla til. Tað hevði havt við sær, at lønsemið versnar. Bert tvey upprunalig loyvir Ein onnur gjøgnumgangandi atfinning í orðaskiftinum hevur verið, at tað eru ov fá reiðarí í pelagisku vinnuni. Í bólkinum nótaskip eru bert tvey upprunalig loyvi. Í 1975 varð givið eitt loyvi til tann fyrsta Christ­an í Grótinum, og í skipa­pakk­ anum hjá Atla Dam í 1984 varð loyvi givið til tann fyrsta Trónd í Gøtu. Øll hini loyvini, sum nótaskipini hava í dag, eru keypt frá øðrum. Somu búskaparfrøðingar siga, at málsetningurin í fiskivinnupolitikkinum má verða, at tey dugnaligastu reiða­ríini yvirliva. Tað er væl tað, sum er hent í nóta­ flotanum, og tí er torført at skilja, hví teir hava so ilt av støðuni. Landið fær sítt Í orðaskiftinum fært tú ofta fatan av, at vinnan onki gevur aftur til landið. Men so er ikki. Feløgini rinda parta­felagsskatt av vinn­ing­ inum og eisini hevur í nøkur ár verið ein eykaskattur upp á 2,5% av avlopinum. Hann hækkar nú upp í 7 prosent. Harumframt rinda reiða­ ríini tilfeingisgjald av makrel- og sildakvotunum. Og tann skrúvan verður táttað hvørt ár. Í 2011 rindaðu nótaskipini 6 mió., í 2012 hækkaði talið upp í 42 mió, og í 2013 kom tilfeingisgjaldið upp á 85 mió. Tað verður helst upp aftur hægri í 2014. Vinningurin, sum hevur verið eftir hjá reiðaríunum hesi árini, er allur farin til nýggjar íløgur. Talan er part­ víst um nýtt virksemi, sum eisini gevur fleiri krónur til almennu kassarnar. Hevði landið farið við øllum vinninginum, so høvdu hesar íløgur ikki verið gjørdar. So mátti annaðhvørt landskassin ella útlendingar gjørt hesar íløgur, sum hava verið neyðugar fyri at fáa pelagiska tilfeingið til høldar í Føroyum.