mánadagur 5. mai 2014síða 8

Mánadagur 5. mai 2014 · Nr. 50 8 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Jón Brian Hvidtfeldt Hóast bæði ófullfíggjað og avmarkað, so staðfestir frá­ greiðing hjá advokatinum Eyð­finni Jacobsen, at nevndin fyri Eik Grunn­in hevur ikki hildið rokn­skap­ ar­reglurnar, hevur handl­að móti viðtøkunum fyri grunn­ in og veitt tilsøgn um fleiri sera ivasom útlán. Hetta fór fram, uttan at føroyska grunna­eftirlitið, Skráseting Før­oya, gjørdi nakað sum helst. Herfyri lat Skráseting Før­ oya fútanum niðurstøðurnar í kanningini. Men haðani kom kanningin retur við tí grund­ geving, at málið er fyrnað. Hóast Skrásetingin hevur rætt til at kæra fyrningina, so verður tað ikki gjørt. Tað váttaði Jógvan Thomsen í Sosialinum 24. apríl. Sum landið liggur í løtuni ber tí til at siga, at almennu Føroyar eru við at leggja lok á føroyska partin av gøluni í gamla Eik. Støðan vekir undran hjá Jørn Astrup Hansen, sum hevur hug at minna før­oying­ ar á sína egnu samtíðarsøgu. – Tann fíggjarliga sera sterki sjálvsognarstovnurin Føroya Sparikassi varð gjørd­ ur um til eitt partafelag í 2002, og harfrá tók tað bara átta ár, til alt varð burtur. Alt hetta fór fram, meðan føroyska samfelagið hevði eftirlitið við grunninum, sum átti og stýrdi øllum, sigur Jørn Astrup Hansen. Eftir hansara tykki hevði eitt væl virkandi grunna­ eftir­lit givið eina greiða mynd av støðuni í Eik. – Tað sigi eg, tí gjøgnum Eik Grunnin var møguligt at fáa kvalifiserað innlit í trupulleikarnar í bankanum. Men hinvegin var munandi verri hjá eftirlitinum at fáa innlit í trupul­leik­arnar í grunn­in­um gjøgnum bank­ an. Jørn Astrup Hansen var stóri í Føroya Banka frá 1993 til 2005, frá 2006 til 2008 var hann formaður í Bú­skaparráðnum, og eftir skrædlið í Eik setti Finansiel Stabili­tet Jørn Astrup Han­ sen at rudda upp í bankanum. Hann var stjóri frá á heysti 2010 til Súni Schwartz Jacob­ sen tók yvir á vári 2011. Jørn Astrup Hansen situr fram­ vegis í nevndini fyri Eik Banka, umboðandi Finansiel Stabilitet. Hann hevur í fleiri um­ førum úttalað seg um, at tað var skeivt av Eik Banka at fara á keypsskálan, havandi í huga bygnaðin við Eik Grunninum, sum átti bankan. Astrup hevur í ára­vís ávarað móti slíkum samansetingum, ið eftir hans­ara tykki eru beinleiðis óhepnar. – Tað er ein trupulleiki, at bankin sambært lóg má roknast at kunna stýra grunninum, ið sum høv­ uðs­partaeigari má roknast at kunna stýra bankanum. Hetta er ein undarligur logikk­ur. Og í praksis hevur samansetingin alt ov ofta havt við sær, at bankin hev­ ur flutt partar av sínum virk­semi, oftast teir mest iva­somu partarnar, upp í grunnin. Á henda hátt er tað eydnast at leggja partar av virksemi bankans utt­ an fyri roknskapin, utt­ an fyri lógarverkið um ”finansiel virksomhed” og uttan fyri arbeiðsøkið hjá Fíggjareftirlitinum. Tað er næstan óskiljandi, at nakar kann samtykkja eina so tápuliga lóggávu, sigur Jørn Astrup Hansen og sipar til lógarverkið frá 1988, sum gav gomlu sparikassunum loyvi at skipa sítt virksemi við einum grunni, ið kom at eiga ein banka. – Gongdin síðani lógar­ broyt­ingina í 1988 talar fyri seg. Í somáta er Føroya Spari­kassi einki eindømi, sigur Jørn Astrup Hansen og vísir á, at av teimum 18 sparikassunum, sum valdu at broyta seg til partafelag, eru bara fýra eftir á lívi í dag. Restin eru farnir fallit, ella hava verið noyddir at selja seg sjálvar til onkran, ið kundi bjarga teimum undan húsagangi. Ruskspannin Sambært avmarkaðu frá­ greið­ingini hjá advokatinum Eyð­finni Jacobsen fór nevndin fyri gamla Eik Grunn­in rættuliga langt út um sínar heimildir, uttan at nakar rópaði varskó og fekk steðgað hesi vána umsiting av virðunum hjá gamla spari­ kass­anum. – Tað er mín fatan, at leiðslan í bankanum skilti grunnin sum eitt amboð, ið skuldi tæna endamálinum við bankanum. Kanska leiðslan hevur verið í góðari trúgv. Ferðslan millum bankan og grunnin var tó vælkend. Grunnurin læt á hvørjum ári myndugleikunum eina árs­ frágreiðing, og eg haldi meg eisini minnast, at fleiri av flytingunum millum bankan og grunnin vórðu umrøddar í fjølmiðlunum, sigur Jørn Astrup Hansen. Advokatfrágreiðingin vísir á fleiri sera ivasamar avgerðir hjá nevndini í Eik Grunninum. Eitt dømi um dispositión hjá nevndini fyri Eik Grunnin er tilsøgn um at læna tveimum íslendskum kund­um tilsamans 100 milli­ ónir evrur, svarandi til um­ leið 750 milliónir krón­ur, ið skuldu brúkast til at keypa partabrøv í Kaup­thing. Til­søgnin varð sam­tykt á nevnd­ar­fundi í Eik Grunn­in­ um 26. mai 2008. – Frágreiðingin sigur einki um, hvørt flytingin nú eisini varð gjøgnumførd. Var hon tað, so hevði hon heilt givið verið ólóglig. Her má væl roknast við, at grunnurin førdi seg fram vegna bankan. Ov seint skuldi tað vísa seg, at grunnurin eisini førdi seg fram fyri bankans váða. Men sambært lóg um ”finansiel virksomhed” kundi bankin ikki átaka sær ein váða á 100 milliónir evrur uppá Kaupthing Bank, staðfestir Jørn Astrup Hansen. Dømini í advokatfrá­ greið­ingini hjá Eyðfinni Ja­ cobsen eru fleiri. Sambært frá­greiðingini samtykti nevndin fyri Eik Grunnin at keypa tvey lán, sum Eik Banki hevði veitt íslendskum kundum. Talan var um lán á 30 milliónir krónur til felagið Kista og 25 milliónir til felagið Exista. Hesi lán samtykti nevndin fyri Eik Grunnin at keypa frá Eik Banka, so seint sum 18. november 2008. – Tað kann illa tulkast øðrvísi enn at grunnurin her royndi at sleppa bankanum undan einum tapi. Exista var høvuðspartaeigari í Kaup­ thing Bank, og virðini hjá Kista vóru sett í partabrøv í Exista. Lánini umboðaðu tí eina konsentreraða risiko uppá Kaupthing Banka, sum jú var farin konkurs 8. oktober 2008, vísir Jørn Ast­ rup Hansen á. Eftirlitið Eik Grunnurin hevði ongan stjóra ella beinleiðis leiðslu. Nevndin fyri Eik Grunnin, sum var tann sama sum fyri Eik Banka, hevði í staðin eina umsitingaravtalu við Eik Banka, sum skuldi umsita grunnin sambært galdandi regl­um og lóggávu. Ein óhepp­in samanseting, sam­ bært Jørn Astrup Hansen: – Ja, tað er ein trupulleiki, tá bankin og grunnurin hava somu nevnd. Lutfallið millum grunn og banka er tá uttan tað, ið vanliga verður nevnt ”checks and balances.” Hevði grunnurin havt sína egnu nevnd, so kundi man fyri sovítt latið bankan umsita grunnin. Men ein nevnd, ið var óheft av bankanum, hevði neyvan góðtikið at grunnurin í november 2008 yvirtók lánini, sum bankin hevði veitt Exista og Kista, sigur Jørn Astrup Hansen. Eik Grunnurin hevur ver­ ið undir føroyskum eftirliti øll árini. Jørn Astrup Hansen vil tó ikki taka støðu til, júst nær og hvar føroyska grunna­eftirlitið átti at havt lagt uppí: – Nei, eg vil ikki taka støðu til, nær grunnaeftirlitið átti at havt lagt uppí. Eg kenni ov lítið til lógarverkið kring grunnarnar til at kunna út­ tala meg neyvt um tann spurningin. Men tað stendur greitt, at tær dispositiónir hjá grunninum, ið vit longu hava umrøtt og sum vórðu Astrup eftirlýsir sjálvrannsakan – Eftir mínum tykki hevði tað verið sunt fyri føroyska samfelagið, um skrædlið hjá Eik Banka og Eik Grunninum hevði ført við sær eitt sindur meira av sjálvrannsakan. Tað sigur Jørn Astrup Hansen, nú almennu Føroyar leggja lok á føroyska partin av gøluni í gamla Eik TÍÐINDI Eitt væl virkandi grunnaeftirlit hevði givið eina greiða mynd av støðuni í Eik. Tí gjøgnum Eik Grunnin var møguligt at fáa kvalifiserað innlit í trupulleikarnar í bankanum. Men hinvegin var munandi verri at fáa innlit í trupulleikarnar í grunninum gjøgnum bankan Jørn Astrup Hansen