týsdagur 13. mai 2014síða 14

Mikudagur 14. mai 2014 · Nr. 54 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 heilsa Tað er niðurstøðan í einari stórari kanning, sum av­ stralskir granskarar hava gjørt. Granskararnir, sum arbeiða á lærda há­skúl­ an­um í Queensland, siga í niðurstøðuni, at tað er alt, sum bendir á, at um allar kvinnur í 40'árunum og eldri høvdu rørt seg reglu­ liga, hevði tað bjargað næst­an 3.000 mannalívum um árið. Og hetta talið umfatar bara Avstralia. Granskararnir hava hild­ið eygað við heilsuni hjá meiri enn 30.000 kvinnum, sum eru føddar í 1930'unum, 1950'unum og í 1980'unum. Í niðurstøðuni skriva granskararnir millum ann­ að, at hjá kvinnum niðan fyri 30 ár er roykingin tann størsti trupulleikin, men so hvørt sum kvinnurnar eldast, og fleiri leggja av at roykja, er vantandi rørsla tann stórsta orsøkin til, at kvinnur fáa hjartasjúkur, sigur BBC, sum hevur hugt í frágreiðingina. Fyri stuttum skrivaði danska tíðarritið Ugeskrift for Læger, at tey seinastu tjúgu árini er talið á dønum, sum doyggja av sjúku í hjartanum, minkað heili 75 prosent. Tíðarritið legði afturat, at onga aðrastaðni í Evropa er talið á fólki, ið doyggja av hjartasjúku, minkað so nógv sum í Danmark. Tað sama her Men tað er ikki bara í Dan­ mark, at færri og færri doyggja av sjúku í hjart­an­ um. Hagtølini hjá Lands­ lækn­anum vísa, at gongdin hev­ur verið tann sama í Før­ oy­um. Tølini hjá Landslæknaum vísa, at í 1998 doyðu 118 fólk í Føroyum av hjartasjúkum. 13 ár seinni, í 2011, var talið 51 ella 57 prosent minni. Í hagtølunum sæst eisini, at minkingin er heldur størri hjá kvinnum enn hjá mon­ num. Í 1998 doyðu 63 menn og 55 kvinnur av hjarta­sjúk­um,. Í 2011 vóru tølini ávika­vist 29 og 22 og mink­ingin ávika­vist 54 og 60 pro­sent. Gongdin tey seinnu árini hevur havt við sær, at ein munandi minni partur av teimum, sum doyggja, doyggja av hjartasjúkum. Av teimum 363 føroyingunum, sum doyðu í 1998, doyðu 118 ella 32,6 prosent av hjarta­ sjúkum. Í 2011 doyðu 377 fólk í Føroyum og 51 teirra av hjartasjúkum. Tað svarar til 13,6 prosent. Iskæmi Tað eru serliga tilburðirnir av iskæmiskum hjartasjúkum, sum eru nógv fækkaðir. Hetta eru tær hjartasjúkurnar, sum standast av, at hjartað fær ov lítið av blóði, tí at hjartaæðrarnar eru vorðnar ov trongar orsakað av ov nógvum feitti, kolesteroli, í blóðinum. Tølini hjá Landslæknanum vísa, at av teimum 118 føroy­ ing­unum, sum doyðu av hjarta­sjúkum í 1998, doyðu teir 92 av iskæmiskum hjarta­ sjúkum. Men hetta er nógv broytt síðani, tí av teimum 51, sum doyðu av hjarta­ sjúk­um 2011, doyðu 26 tey av iskæmiskum hjartasjúkum Hyggja vit at, hvussu gongdin hevur verið hjá teim­ um báðum kynunum, doyðu 51 menn og 41 kvinnur av iskæmiskum hjartasjúkum í 1998. Í 2011 vóru tey til­svar­ andi tølini 18 og 8. Hjá monn­ unum var minkingin 65 pro­ sent og hjá kvinnunum 80 prosent. Hinvegin stendur talið á teimum, sum doyggja av øðrum hjartasjúkum í stað. Í 1998 var tað 26, og í 2011 var tað 25. Býtið millum kynini er heldur ikki broytt her. Í 1998 doyðu 12 menn og 14 kvinnur av øðrum hjartasjúkum. Í 2011 vóru tey tilsvarandi tølini 11 og 14. Fleiri orsøkir Í Danmark eru granskararnir ikki heilt vísir í, hví so nógv færri fólk doyggja av hjarta­ sjúkum. Ein orsøk kann vera, at rættiliga nógv fólk hava lagt av at roykja í hesum tíðarbilinum, og ein onnur orsøk kann vera, at fólk eta sunnari mat og røra seg meiri. Ein triðja orsøk, sum gransk­ara­rnir nevna sum ein møgu­leika, er, at í 2003 setti Dan­mark sum tað fyrsta landið í heiminum forboð fyri at brúka eftirgjørt transfeitt í matvørum. Hetta feittslagið er sera ósunt, og forboðið kann hava havt seta stóran týdning, siga granskararnir. At enda er tað ein partur av frágreiðingini hjá teimum donsku granskarunum, at læknavísindin er vorðin mun­ andi betri til at viðgera fólk, sum eru sjúk í hjartanum. Við verandi gongd er tað ikki óhugsandi, at um eini fimm ár verður tað sjáldsamt, at nakar dani um miðjan ald­ u­r fer at doyggja av hjarta­ sjúku. Ein sólskynssøga Jenis av Rana, kommunu­ lækni, ivast ikki í, at ein megin­orsøk til tey nógv fækk­aðu deyðsføllini av hjarta­sjúkum í Danmark og Føroyum eru úrslit av, at danir avmarkaðu nýtsluna av transfeittsýrum fyri 10 árum síðani. Hann vísir á, at næstan allur matur, sum vit eta, kemur úr Danmark, og tí hevur gongdin verið at kalla tann sama her sum har, sigur hann. Transfeittsýrur eru ómett­ aðar framleiddar sýrur, sum verða koyrdar í matvørur, fyri at tær skulu halda sær betur. - Men hesar transfeitt­ sýr­urnar økja vandan fyri æðra­kálking og harav kom­ num blóðtøppum 10 ferðir, um vit samanbera við van­ ligar mettaðar feittsýrur. Trans­feittsýrurnar økja um tað vandamikla kolesterolið (LDL) og minka um tað gagnliga kolesterolið (HDL). Hendan marksetanin, sum í 2004 varð sett fyri nýtsluni av transfeittsýrum, er ein fantastisk sólskinssøga, sigur Jenis av Rana. Eins og teir donsku gransk­ ararnir er Jenis av Rana sannførdur um, heilivágur og tey nógvu átøkini ímóti feitti og yvirvekt eins og meiri tilvitan um týdningin av rørslu eiga teirra part av æruni av, at tilburðirnir av hjartatilburðum av iskæmi eru so nógv fækkaðir. Nógv færri doyggja av hjartasjúkum Kvinnur skulu út at renna Ov lítil rørsla er høvuðsorsøkin til hjartasjúkur hjá kvinnum oman fyri 30 ár Mynd Dávur Winther Tað er ikki bara í Danmark, at færri doyggja av hjartasjúkum. Soleiðis er eisini í Føroyum, og orsøkirnar er helst tær somu Avgerðin hjá dønum at avmarka nýtsluna av transfeittsýrum hevur havt sína sjónligu ávirkan í Føroyum, sigur kommunu­ læknin Jenis av Rana