mánadagur 19. mai 2014síða 10

Mánadagur 19. mai 2014 · Nr. 56 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 kjak Útlendsk arbeiðsmegi einasta boðið Eyðgunn Samuelsen tingkvinna. Samgongan hevur samtykt at loyva byggivinnuni at inn­flyta handverkarar, nú virksemi í vinnuni er vaks­ andi. Sum gongdin er á okk­ara arbeiðsmarknaði, har hand­verkarar í stórum talið arbeiða uttanlands, er sjálvandi neyðugt at taka stig, so tørvurin á arbeiðsmegi her heima kann nøktast. Tann lættasta loysnin, er at loyva útlendskari arbeiðsmegi at koma til Føroyar. Samgongan hevur, síðan hon tók við í 2011, sitið á hond­unum meðan okkara fak­lærda arbeiðsmegi er farin av landinum. Tað er sera skilligt at handverkarar, heldur enn at ganga hond í lumma fara har, ið arbeiðið er. Vit eru heppin at eiga so dugna­liga arbeiðsmegi, ið er eftirspurd eisini úti í heimi. Ein viðvirkandi orsøk til ar­beiðs­loysi innan byggi­ vinn­una, seinnu árini, hevur uttan iva verið, at almennu byggiverkætlaninar eru fleiri ár seinkaðar. Nú eru nógvar verkætlanir klárar at fara í gongd samstundis og er hetta orsøk til fløskuhálsin. Ì staðin fyri, at almenna byggi­arbeiðið var meira javnt yvir ár. Politiski myndugleikin má taka stig Samgongan hevur nú í sløk 3 ár tosað, um at útvega læru­pláss men onki er hent. Tað kann ikki koma óvart á politiska myndugleikan, at trot verður á faklærdari ar­beiðs­megi, tá ið sami myndug­leiki samtykkir at fara í holt við fleiri stórar byggi­verkætlanir sam­stund­ is. Andstøðan hevur áhald­ andi víst á trupulleikarnar, ið fara at koma, og hevur lagt fleiri uppskot fram, ið kundu verið ein partur av loysnini at nøkta tørvin á faklærdari arbeiðsmegi. Samgongan hevur felt tey øll, sum eitt. Brúka okkara egna tøka fólk Fakfeløgini hava gjørt vart við, at tað eru 1000 ar­beiðs­ leys, umframt eini 300 ið eru dottin burtur úr ALS. Ein stórur partur av teim arbeiðsleysu eru ófaklærd, ið ikki tykjast at sleppa úr ALS skipanini tí onki ar­ beiðið er til tey. Her átti polit­iski myndugleikin, fyri langari tíð síðan at hava tikið stig, so hesin part­ urin av arbeiðsmegini fekk ein møguleika, nú byggi­ virksemi økist. Til dømis kundu hesi fólk fingið tilboð um eina styttri upp­læring so tey høvdu møgu­leika at bjóða seg fram á arbeiðs­ marknaðinum. Innflyta handverkarar og hvat so Loyvið at innflyta faklærda arbeiðsmegi fatar um ES borgarar. Hesir skulu hava tryggja minst 30 tímar arbeið­sviku og føroyska løn. Í okkara grannalondum er sosial dumping ein ovur­ honds stórur trupulleiki. Vit hava sæð dømir um, at hóast arbeiðarin, á pappír­ inum, er tryggjaður sátt­ mála­løn og trygging í sam­ band við vanlukkur og sjúk­ur, so er hetta als ikki veru­leiki. Orsaka av at teir millummenn, ið útvega hesa arbeiðsmegi, fara avstað við peninginum. Vit hava eisini sæð dømir um, at út­ lendska arbeiðsmegin er undirlønt og verður brúkt til at trýsta lønina hjá lokalu arbeiðsmegini niður. Hava vit nakra trygd fyri at tílíkt ikki hendur hjá okkum ? Sosial dumping er, tíverri, ein altjóða trupulleiki, tí kann ein seta spurningin um vit sleppa undan trupulleikanum her hjá okkum. Vit eiga at berjast ímóti sosialari dumping bæði á sjógvi og landi Javnaðarflokkurin hevur varpa ljós á sosiala dumping á sjónum og víst á loysnir, ið kunnu steðga hesum. Hesar loysnir eru feldar í tinginum, ikki minni enn 3 ferðir. Onki sæst til, at samgongan vil seta aðrar loysnir í staðin. Nú vit eisini fara at innflyta arbeiðsmegi á landið, er spurningurin ikki minni aktuellur og tí eiga átøk at verða sett í verk, ið hava til endamáls at basa hesum trupulleika. Fimm bókstavir Heri Mohr Nógv bendir á, at okkara ABC hevur fingið mønustingin, so lærarar nú ekkaleyst kunnu halda fram við at læra tey smáu ABDið. ABCið er um at fara í søguna, hóast næstan øll vita, at okkara skriftmál als ikki kann vera c, q, w, x og z fyri uttan. Bøkur av øll­um sløgum og til øll enda­ mál eru tjokkfullar av hes­ um fimm bókstavunum. Lækna­heimurin, gransk­ ingar­heimurin, tónleikar­ heimurin, bóka­heimurin, skúla­heimurin við ella uttan alheimsatlasið, elek­tron­iski heimurin osfr. kunnu als ikki vera hesar fimm bókstavirnar fyri uttan, um vit skulu duga at skriva, formulera, stava, granska og virka lítarleyst og framkomið. Úti og heima. Við løgtingslóg nr. 59 frá 15. mai 2012 varð Mál­ráð­ið stovnað 1. januar 2013 við 11 limum valdir av feløgum og stovnum. Mill­um allar limirnar velur landsstýris­ maðurin við mentamálum for­mann og næstformann. Ráðið er valt fyri tíðarskeiðið 1. januar 2013 til 31. desember 2016. Almennir myndugleikar eiga í størst møguligan mun at fylgja niðurstøðunum frá Málráðnum. Hetta er skilagóð tala, sum øll kunnu taka undir við. Men so hendi tað, sum ein stórur parturin av Føroya fólki ikki gongur inn fyri. Meirilutin av Málráðnum hevur felt dóm: Omanfyri nevndu fimm bókstavir eiga ikki pláss í tí føroyska alfabetinum. Okkara gamla ABC hevur ongan rætt í barnaskúlanum. Seiglívað hevur tað tó verið, tí sambært Nólsoyar Páll kundi Jákup á Møn á tólvta ári at remsa upp ABC; og her fara vit tvær øldir aftur í tíðina. Uttan mun til hvat løg­ tingið og landsstýrismenn siga og gera, so er nú ára­ drúgva indoktrineringin av ABDnum í barnaskúlanum ein legaliseraður veruleiki. At amputera okkara alfabet – líka mikið hvussu sjónlig árinini og avleiðingarnar fóru at verða – skuldi bara fremjast. Skurðtiltakið varð framt av væl lærdum og væl útbúnum føroyingum! Eingi x og z = lamskotin matematikkur. Í føroysku orðabókini 1998 eru c, q, w, x og z við heilt fáum orðum, tí ”tey vanliga ikki verða nýtt í Føroyum.” Undir c: celsius og C-vitamin, undir w: watt og kilowatt, undir x: X og x-ás, undir z: einki. Í telefonbókini eru C og W og Z í hundraðtali. Í donsk-føroysk orðabókini er frumevnið zink við kem. frámerki Zn stavað: sink og zoom: sum. Tey, ið granska astronomi, kunnu als ikki finna zenit, um tey leita í føroysku orðabókini 1998. Í donsk-føroysku orða­bók­ ini 1995 er zenit um­sett á føroyskum til senit. Og zebra til sebra. Í teim­um norð­urlendsku skrift­mál­un­ um verður Z/z brúkt í mate­ matikkini, fremm­andum orð­ um og fólka­nøvn­um. Næstan tað sama kann verða sagt um q/Q. Tað verður um okkara leiðir einans brúkt til fremm­and­ orð. Men eitt nú í tí grøn­ lendska skriftmálinum verð­ ur í hvussu er q/Q brúkt í grøn­lendskum býar- og bygd­ ar­nøvnum. Nógv er gjørt í okkara orðabókum til tess at sleppa undan umrøddu bókstavum, sum eru ”óføroyskir”, hóast teir hoyra til heildina av okkara latínska alfabeti. Hesir bókstavir verða brúkt­ ir dag og nátt, úti og heima, av børnum og ungum og gomlum. Eingin kann steðga hesum. Heldur ikki ”avl­ amnar” orðabøkur. Hví er tað nú so altav­ gerandi neyðugt at beina fyri fimm bókstavum í alfa­ bet­inum? Kann hetta ikki órógva nervalagið í okkara mentanaramboðunum meira enn gott er? Og hví skulu vit gera okkum fremmand mót­ vegis londum á tí europeiska meginlandinum, ið standa okkum mentanarliga og sosialt og á øðrum økjum nær? Góð ráð: ein hjálpandi hond Vit eru øll góð við okkara oyggjar og okkara mál – ikki minst tey, ið rýma av landinum – men hvør kann trívast í áhaldandi klandri og orrustu um nøvn og bókstavir? Hetta er mann­ minkandi. Órógvandi. Vi mugu sleppa burt úr hesum. Hetta krevur eina loysn. Er tað ein gongd leið, at landsstýrið saman við 4 (2+2) limum úr málráðnum venda sær til Nordisk Sprogråd undir Nordisk ministerråd, sum virkar fyri at fremja demokratiskan málpolitikk. Kanska kundu vit soleiðis fingið vegleiðing og góð ráð og loyst tann gordiska knútin endaliga? Eg var mær og vitjaði bróður…. Eitt ævintýr Í einari skaldsøgu hjá Alek­ sandr Solzjenitsyn lesa vit eitt lítið, tvætlugt ævintýr: ”Hví skal menniskjan liva í hundrað ár? Tað líkist ongum. Og nú skalt tú hoyra hví. Allah býtti lívið. Øll djór­ ini fingu hálvtrýss ár. Frálíkt. Men menniskjan stóð í sein­ astu røð, og tá hevði Allah bert fimmogtjúgu ár eftir. Menniskjan gjørdist eitt sind­ ur prippin: hetta er ov lítið! Allah sigur: tað er nóg mikið. Men menniskjan gevst ikki: hetta er ov lítið! Alt í lagi, far hon so at vita: far tú sjálv út og spyr, kanska er tað onkur, sum kann geva tær nøkur ár. So fór menniskjan av stað. Fyrst møtti hon einum hesti. ”Hoyr,” – sigur hon – ”mítt lív er so stutt. Gev mær eitt sindur av tínum.” – ”Jamen, tak so fimmogtjúgu.” Hon heldur fram við at ganga og møtir einum hundi. ”Hoyr hundur mín, gev mær eitt sindur av tínum lívi.” – ”So far við fimmogtjúgu!” Hon heldur fram. Ein apa. Eis­ini frá henni biddar hon fimm­ og­tjúgu ár. So fer menniskjan aftur til Allah, sum sigur við hana: ”Tú hevur fingið tað, sum tú sjálv ynskti. Tey fyrstu fimmogtjúgu árini fer tú at liva sum ein menniskja. Tey næstu fimmogtjúgu skal tú arbeiða sum ein hestur. Í fimmogtjúgu ár fer tú so at goyggja sum ein hundur; og tey seinastu fimmogtjúgu árini verður flent at tær, sum man flennur at einari apu…” Vónandi verða vit føroyingar ikki útflentir sum í hesum (russiska?) ævintýrinum.