hósdagur 31. juli 2014síða 9

9 Fríggjadagur 1. august 2014 · Nr. 85 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 “Tá ið teir sóu landið, var tað ein vøkur sjón. Birtist teimum í barmi frælsistreysti og vón. – Tindar og grønar líðir dagaðu upp úr sjó. Ljóðaðu undir bjørgum tey kendu heimligu ljóð.” Ja, føgur hevur sjónin ver­ ið, tá hetta oyggjaland úti í Atlants­havi á fyrsta sinni kom fyri mannaeygu. Veður­ lag­ið gjørdist um tað mundið mun­andi fjálgari, og vit kunnu bara ímynda okkum grønsk­un­a her á landi, tá all­ur vøkstur óskalaður av seyða­biti var sloppin at men­ na seg. Og so at stíga á land, kenna gróðrarangan í nasar og hoyra ljómin frá túsunda­tals fuglameingi við strendur, undir bjørgum og millum dalar og fjøll! Jú, sanni­liga hevur tað verið huga­ligt her at festa búgv og hartil liviligt við eisini tí veiði­ríki­d­ømi, sum svam í dýpu­num útfyri. Í seinni øldum komu tíðir við niðurgangi, tá kuld­in seig seg samanum í norð­ur­høv­ um, og eitt nú Svarti­deyði týn­di stóran part av fólki­ num. Tað var tó júst um hesa tíð, eftir 1400 , at føringar fóru at fóta sær sum egin tjóð. Føriska málið hevði tá fing­ ið síni serstøku frámerkir burt­ur úr tí fornnorrøna. Dans­ur­in var komin til land­ ið, fekk her tíðliga sítt egna lag, og við honum tók kvæða­ skaldskapurin seg upp við evnum úr altjóða mentan­ar­ søgu. Egið skriftmál fingu vit tó ikki eins og at kalla allar aðr­ar lutherskar tjóðir eftir siðaskiftið. Men í samveru og málsligum samskifti á sjógvi og á landi - og tá ser­liga kvøld­setu­løturnar í royk­ stovu­num - vaks seg upp ein frásøgu- og skald­skap­ar­ mentan á mannamunni, sum fólk uttaneftir í seinni tíðum hava hámett og undrast á. Tíðarinnar tonn hevur sett síni brýndu merkir á kvæðir, sagn­ir, skjaldur og orða­ tøk, og okkurt er horvið í gloymskun­nar havi, tí skriv­ ligur búni ikki var tøkur at klæða hend­an mentan­ar­arv í til varð­veits­lu. Men móti endanum av 18. øld gjørdi vágamaðurin Jens Christian Svabo tað bragd - umframt sítt stóra savn­ingar- og upp­lýs­ingar­ verk - at leggja støði til eitt skriv­ingar­lag í samsvari við máls­liga veruleikan tá. Í góða hálva øld víð­k­aðu aðrir um hetta grund­ar­lag, og í 1845 helt V. U. Hammers­ haimb, at nú var komið á mál við einari føriskari rætt­ skriv­ing. Men longu árið eftir fingu útlendingar uttan inn­ lit í okkara viðurskiftir rent hendan okkara mentanarliga nýbygning um koll, og vit fingu eina aftursøkjandi stav­seting burtur frá tí liv­ andi málinum, sum hevur ver­ið og enn er okkum ein mein­ur trupulleiki í skriv­lig­ ari framkomu og orða­skifti. Nýggja tíðin førdi við sær tørv á almennari skúla­ skipan; men tá danskt­mælt­ ur fólkaskúli bleiv smoygd­ ur inn yvir okkum, hóast menta­menn við gamla Grundt­vig á odda staði­liga mælti frá at fara við før­ing­ um sum um teir vóru dan­ir, fekk hendan skúla­skip­an skaði­liga ávirkan á okkara móður­mál. Stutt eftir varð mono­pol­ handilin avtikin, og nýggj vind­eygu úteftir vórðu latin upp. Fiskivinna og handils­ ska­p­ur tóku dik á seg, fólkið gjørd­ist meira tilvitað um sín sam­leika, og á jólafundinum 1888 og á trettandafundinum eftir hann varð kós sett fram móti vinnuligari og tjóð­skap­arligari menning. Men hendan veking til egið framtak og ábyrgd av egn­ um viðurskiftum skapti eina mótrørslu til varsemi og afturhald, sum førdi til tvín­ing og split beint eftir næst­sein­asta aldarskifti og gjørd­ist darvandi fyri sam­ felags­menn­ingina. Men nú eftir meira enn hundrað ára oyði­markar­ gongd við flokspolitiskum remb­ing­um og tvídrátti man í okkara tó so framkomna sam­felag neyvan nøkur ósem­ja vera millum fólk - og her fyri aftan á tingi - um, at sø­t­ast­ur er sjálvgivin biti, og at hald­góður framburður má hvíla á egnum herðum. Stórar eru ætlaninar fyri framm­an, sum krevja semju og gott politiskt áralag. Ull var Føroya gull, seinni bleiv tað fiskurin, men í dag krevur samfelagið meira enn nakrantíð bók­lig­an kunn­ leika og teknisk­an før­leika. Tað vekir tí til bjart­skygni, at tað í skúl­a­mál­um er far­ ið í holt við okkara størs­tu byggi­verk­ætl­an nakran­tíð: Skúla­depil­in við Markna­gil. Vón­ríkt er tað somu­leiðis, at Fróð­skap­ar­setrið støðugt økir um síni tilboð, og at vit soleiðis fáa ment eitt fjøl­ broytt lesnaðarumhvørvi á høgum stigi, har føriskur ung­dóm­u­r kann leita sær til hægri lesnað og annars verða gróðursettur í heimalendi, áðrenn søkt verð­ur til serútbúgvingar aðr­ar staðir, og har lesandi uttaní­frá eisini eru væntandi at seta dám á. Við teirri miklu tunnils­ ætl­an, har tey størru bú­ stað­ar­økini fyri norðan verða nærri knýtt at høvuðs­ staðnum, verður skapt eitt samanhangandi, rík­ari býarumhvørvi til fram­burð og trivnað ikki minst hjá teimum ungu. Við øktari útbygging av sam­ferðslu­ kervi­num fer hetta eisini at hava mennandi ávirkan á viður­skiftini úti um landið. Viðvíkjandi lívsinnihaldi kem­ur eisini tað listarliga inn í myndina. Skaldskaparliga hava vit verið væl við frá fornari tíð og hava ment okkum mun­ andi síðan tá. Tíðliga fóru føringar at spæla sjónleik bæði á bygd og í bý. Men skammiligt er tað , at okkara høvuðsstaður, sum longu í 1926 við nóg illa 3.000 íbúgvum fekk sítt prýði­liga Sjónleikarhús, í dag við brátt 20.000 íbúgvum ikki enn hevur fingið í lag virði­ligar hølisumstøður til sjón­leik. Kortini uppliva vit reglu­liga leiklistarlig avrik á pro­fessionell­um stigi. Myndlistin man, saman við bókmentum, vera tann listar­greinin, har vit hava gjørt mest vart við okkum. Líta vit at tí tónlistarliga, so uppliva vit í hesum árum eina blóming sum aldri áð­ur - bæði til klassiskar og tradi­tionellar framførslur og til skapan og fremjan av rytmisk­um, improviserandi eins væl og nútíðar skriv­aðum tónleiki. Gleðiligt er tað, at Havnin nú fær sín nýgg­ja musikkskúla, sum eisi­ni fer at geva íblást­ ur út í alt tað føriska musikk­ skúla­øk­ið. Eisini filmslistin er við at vinna fram í Føroyum. Fleiri talent hava longu gjørt vart við seg á so høgum stigi, at tey veruliga eru við til at seta Før­oyar á heimskortið. - Her kundi eisini verið borið við ítrótt­ar­lig og onnur føroysk brøgd á sjógvi og á landi. Men undirstøði undir allari tilveru er eitt vinnulív, sum gevur nøktandi fíggj­ar­ ligt avkast. Landbúnaðurin, sum í øldir bar øllum uppi, tykist at vera komin á fallandi føt­ur. Men uttan mun til, hvussu útlitini her kunnu vera, so hevur tað harmað mang­ an at síggja forna Førja- gullið víða hvar at fara upp í royk. - Áhaldandi dygd­ ar­verk til innsavningar og góð­s­k­ingar hava privatfólk í mong ár framt á hesum øki - listarhandverk burtur úr førisku ullini eru vorðin git­in um allan heim, og ikki er tað lítið valaverk, sum føriskar kvinnur víða hvar nýskapandi hava lagt úr hondum. Tí er tað so umráðandi, at eisini ullar­ dygd­in verður havd í huga í einum møguliga ný­skoð­að­ um seyðahaldi, og at hond verð­ur tikin um tað, sum vunn­ið er fram til. Fiskivinnan er og verður, sam­an við fiskaalingini, fram­haldandi okkara høvuðs­vinna. Nú nýggj fiski­ vinnul­óggáva skal á ting­ borð, er at ynskja eftir, at úrskurð­urin eftir ta torføru polit­isku telving, sum her er í vænti, verður ein burðardygg og samhaldsføst skipan, sum á besta hátt ber okkara sam­ felag framá til eina socialt trygga og virðiliga framtíð. Men ongantíð á árinum er fjøldin meira sinnað til semju og hugnaliga sam­ veru enn á okkara tjóðar­ há­tíð. Kenningar hittast, vinar­løg birtast, og yvir øll­um streymar ein ylur til jaligar og spennandi felags­ upp­liv­ingar. - Prýðiligur er høvuðsstaðurin í sínari skrúð, og prýðiligan dám set­ur skarin av yngri og eldri fólki á í sínum fagra tjóð­ búna. Jú, á ólavsøku eru vit sjónliga føringar meira enn nakrantíð. Men ynski­ligt er, at ein sinnilig tjóð­skap­ar­ kensla heldur sær eisini inn í gerandisdagin. “Hvar enn tín fótur fjakk­ ar, hvar enn tú festir búgv, ber altíð títt føðiland í minni”. Soleiðis yrkti Gulak Jacob­sen, og í sama anda lata vit nú unga skaldið Fríðrik Peter­sen eiga seinastu orðini í hesari setanarrøðu: “Mítt føðiland! Tað ynski mær í hjarta er, at lukkan góð má fylgja tær á tíni ferð, so leingi sólin roðar í fjøll um morguntíð, og skuggi fer um grønan vøll og bratta líð. Gud signi mítt føðiland Føroyar.” Takk fyri! – og góða ólavsøku 2014! Fjøldin sinnað til semju og samveru Setanarrøðan hjá Ólavi Hátún á ólavsøku