hósdagur 11. september 2014síða 10

Fríggjadagur 12. september 2014 · Nr. 103 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Jana Ólavsdóttir PhD í jarðfrøði Sigast kann, at grundarsteinurin til eina føroyska kolvetnisleiting bleiv lagdur longu í 1978, tá Jóannes Rasmussen, sáli, saman við øðrum, tók stig til at royna at fáa fígging til eina djúpa boring á landi. Henda boring var veruleiki í 1981, tá byrja var at bora í Lopra. Endamálið við boringini var at finna útav, hvat fjaldi seg undir basaltinum1 . Borað bleiv tá niður á 2500 met­ rar, men tað eydnaðist ikki at koma niður undir basaltið. Hildið bleiv áfram at bora í Lopra í 1996, og hóast borað bleiv niður á 3500 met­ rar, var heldur ikki tá komið niður undir basaltið. Orsøkin til at Lopra var valt sum bori­stað, var, at tað elsta basaltið á landi er staðsett í Lopra. Út frá arbeiðsroyndunum, ið eg havi gjørt mær tey seinastu 13 árini á Jarð­feingi í tí føroysku jarðfrøðini, saman­hildið við vísindaligum grein­um annars, kundi boringin, sum var í Lopra, heldur verið stað­ sett aðrastaðni í Føroyum, við einum betri møguleika fyri at náa endamálinum. Hetta tí, at ætlanin var at koma niður undir basaltið uttan at bora alt ov djúpt, og uttan at koma ígjøgnum alt ov nógv vánaligt tilfar, sum eitt nú royðu­ grót, hyalo-clastitar2 v.m. Hóast boringin í Lopra ikki kom niður undir basaltið, er vitanin frá boringini sera týdningarmikil í sambandi við at skilja ta føroysku jarðfrøðina betur. Niðanfyri vil eg grundgeva fyri, hvussu eg skilji ta føroyska økið strukturelt. Út frá hesum geri eg eina meting av, hvar tað í Føroyum er best at staðseta eina landboring fyri at koma niður undir basaltið, uttan at bora alt ov djúpt, so at endamálið við boringini, sum bleiv sett av Jóannes Rasmus-sen við fleiri í 1978, verður rokkið. Í grein í oljan.fo í januar mánað í ár, umrøði eg í samskifti við Jan Müller viðurskiftini kring eina framtíðar landboring í Føroyum. Hendan greinin tekur støði í hesi umrøðu og viðger landboringina meira ítøkiliga. Týdningarmikið at koma niður undir basaltið Heilt frá byrjan av hevur fokus í føroyskari kolvetnisleiting ver­ ið á tey løgini, sum eru eldri enn basaltið. Bert “Judd lægdin” (Gull­ hornið), sum fevnir um minni enn 1% av øllum tí føroyska økinum, er frí fyri basalt, og tí varð byrjað at leita eftir kolvetni har. Tá Marjun boringin, sum er fyrsta boringin í Judd lægdini, ikki innihelt kolvetni í rakstrarverdum nøgdum, byrjaðu oljufeløgini at gera meira við at kanna basaltøkið. Djúpar boringar hava sostatt verið gjørdar í føroyskum økið bæði á landi og sjógvi. Men nú 33 ár eru liðin síðani tann fyrsta djúpa boringin var gjørd í Lopra, er enn ikki eydnast at koma ígjøg­ num basaltið, og fáa staðfest, um siliciclastic3 sedimentir (goymslu­ grýtið), móðurgrýtið (løgini, har kolvetni stavar frá) og hvat slag av grundfjallið4 goymir seg undir basaltinum. Eisini hevði verið áhuga­vert at fingið staðfest, hvussu gamalt tað elsta basaltið er. Staðfestingin av, um tað fjalir seg siliciclastic sedimentir og móðurgrýti undir basaltinum er av alstórum týdningi fyri framtíðar kolvetnisleiting, tí nevndu sedi­ mentir og serliga móðurgrýti eru fortreytirnar fyri, um vit skulu halda áfram við at leita eftir kol­ vetnum í føroyskum økið. Hendan vitanin er bert atkomulig við at fremja eina djúpa boring. Tað eru fyrimunir við at gera eina djúpa boring á landi í Føroyum. Ein tílík boring er nógv bíligari enn ein boring offshore - hetta orsaka av eitt nú logistikki. Ein leyslig kostnaðar­meting fyri ein tílíka boring er 50 mió. kr. Bygnaðurin av jarðfrøðini niðri undir Føroyum Føroyar og tað føroyska økið er sum áður nevnt fjalt við basaltið, har tann samlaða tjúkdin av flága- skipanini, sum sæst á landi, er nakað omanfyri 3 km. Verður Lopra boring-in tikin við, er samlaða flágaskipanin umleið 6,5 km. Tann samlaða tjúkdin á basaltinum er ikki øll á einum og sama stað, orsaka av ymiskum jarðfrøðiligum fyribrigdum. Tað elsta basaltið í 6,5 km tjúkku flágaskipanini er umleið 60 mió. ár, ímeðan tað yngsta basaltið er umleið 54,5 mió. ára gam­alt (Storey et al. 2007). Í øllum tí føroyska økinum eru tyngdarfráviks mátingar5 gjørdar. Tá tyngdarfráviks mátingarnar eru rættaðar í mun til hædd og at­ dráttarmegi av lendinum, fáa vit Bouguer tyngdarfrávik (mynd 2 og 3a). Bouguer tyngdarfráviks kort er eitt amboð hjá jarðfrøðingum til m.a. at tulka grundfjals bygnaðin. Bygn­aðurin av grundfjallinum, sum vit síggja undir og við Føroyar í dag, stavar frá víðkanin6 av jarðar­ skorpuni í Krit7 tíðini. Víðk­anin av jarðar­skorpuni á grundf­jals støði, stutt áðrenn gos virksemi byrjaði í Før­oyum, skapti lægdir og fjalla­ ryggir, og tí gevur hetta meira pláss fyri botnseting í lægdunum, tað verið seg máa tilfar av landjørðini ella gos tilfar. Í høvuðsheitum kann sigast, at gundfjals lægdir eru eyðkendar við lágum Bouguer tyngdarfrávikum samanborið við grundfjals rygg­ir, sum hava hægri Bouguer tyngdar­ frávik. Undir Føroyum síggjast tvey øki við lágum Bouguer tyngd­ar­frá­viki; eitt øki í ein út­ nyrð­ing úr Vágoynni og eitt øki undir Suðuroynni (mynd 2 og 3a). Omanfyri nevndu tulkingar kunnu samanberast við tulking- arnar av grundfjals strukturinum gjørdar út frá Bouguer tyngdar- frávikunum undir Deccan Volcanic Province, Indien (Diljith et al. 2008, Nageswara Rao et al. 2013), sum er eitt økið, ið kann samanberast við tað føroyska, tí tað er eisini fjalt við basalti. Eisini í tí føroyska partinum av Hetlandsrennuni verða tey lágu Bouguer tyngdarfráviks økini tulka sum lægdir (Ritchie and Ziska, 2011; Ritchie et al. 2011). Vanliga siga vit, at føroyska flága­ skipanin hellur eystureftir, men verður hugt at einum norð-suður tvørskurði av Føroyum (mynd 3b, ovari partur), so sæst at útnyrðings og sunnari partur av Føroyum er kúput (mynd 2 & 3b ovari partur). Hetta samsvarar ikki við omanfyri nevndu lægdir á grundfjals støði, júst á somu støðum. Orsøkin til, at tilfarið í lægdunum er kúput, er tí at í mið Miocene tíðini8 hendi ein inversjón9 av tilfarinum í lægd­ unum undir Føroyum og í Het­ lands­rennuni (Ólavsdóttir et al. 2013). Henda inversjón orsakað av stór skala tektonikki10. Innihaldið í lægdunum er meira ávirkað av stór skala tektonikki, tí tað er meira formligt enn fjallaryggirnir á grundfjalls støði. Millum tey bæði lágu Bouguer tyngdarfráviks økini, sæst eitt øki við hægri Bouguer tyngdar-fráviki. Hetta økið gongur tvørtur um Sand­oynna í ein landnyrðing til sunnara partin av Streym-oynni, sunnara partin av Eysturoynni og Norðoyggjarnar. Hetta økið kann tulkast sum ein fjallaryggur á grundfjals støði. Jarðfrøðiligu eygleiðingarnar hjá Rasmussen et al. 1969 av basaltinum oman fyri áðurnevnda fjallarygg, serliga í útsynningspartinum, vísa nógv færri umskaringar í lendinum enn tey bæði økini við lágum Bouguer tyngdarfráviki. Hetta týðir upp á, at økið ikki hevur verið eins nógv ávirkað av stórskala tektonikki orsakað av tí undirliggjandi fjalla­ rygginum, sum hevur verið meira fastur/stabilur samanborið við inni­haldið í lægdunum. Verður hugt eftir boringunum fram við markið til Stórabretland, so er minni basalt oman á Corona fjallarygginum, har Cambo og Ros­bank fundini eru gjørd, enn í lægdini í ein útnyrðing frá Corona fjallarygginum har Súlan/Stelkur og Anne Marie boringarnar eru gjørdar. Nógv bendir á, at somu jarðfrøðiligu viðurskifti gera seg galdandi niðri undir Føroyum. Vælvilji frá landsstýrin-um og vinnuni er for-treytin Rúni M. Hansen, stjóri fyri arktisku eindini hjá Statoil, upplýsti í út- varpinum fríggjadagin tann 15. august í ár, í sambandi við at Súlan/ Stelkur boringin endaði, at Statoil hevur fingið týðandi upplýsingar frá boringini, sum Statoil nú fer at hyggja nærri at. Rúni M. Hansen sigur víðari, at tað er ilt at siga, hvat Statoil fer Næsta stig á kolvetnisleiðini kann verða ein djúp boring á landi 1 Á føroyskum brúka vit hugtakið basalt ella basaltøkið fyri alt tað vulkanskt avleidda grótið, sum sæst í føroyskum økið, tað verið seg ymisk sløg av basalti, royðugrót, kolalindir og sedimentir annars. Á enskum málið vildu vit jarðfrøðingar brúkt hugtakið “Volcanic Sequence” fyri basaltøkið. 2 Lava, sum er storkna í vatni. 3 Sedimentir samansett av støðugum steinsløgum og sum tola væl trýstið í undirgrundini. 4 Grundfjallið er ikki altíð á yvirflatuni, sum m.a. sæst í Norra og Skotlandi. Í føroyskum økið er grundfjallið fjalt av basaltið og møguligum sedimentum. 5 Grót hevur ymiska evnistyngd alt eftir havt slag tað er: ° Føroyska basaltið uml. 2,82-2,9 gr/ cm3 (Saxov & Abrahamsen, 1964). ° Basalt avleitt grót uml. 2,65 gr/cm3 (Ólavsdóttir et al. í print) ° Hyaloclastitar 2.3-2.8 gr/cm3 (Franzson et al. 2010) ° Upphavsaldar gneis 2,61-2,99 gr/cm3 ° Siliciclastic sesimentir 2.5 gr/cm3’ ° Tyngdarfráviki á einum stað er treyta av atdráttarmegini á staðnum stýrd av slagi av grótið. 6 Víðkan av jarðarskorpuni ger, at grundfjalli í økjum søkka í mun til onnur øki og síggjast sum lægdir og fjallaryggir. tíðargrein Í ár eru 20 ár liðin síðan fyrstu seismisku kanningarnar á føroyska landgrunnunum vóru gjørdar, tvey ár eftir, at undirgrundin var yvirtikin sum føroyskt sermál í 1992, og tey fyrstu fetini inn í eina føroyska kolvetnisleiting vóru tikin. Næstu 5 til 7 árini vóru nógvar seismiskar kanningar gjørdar í Hetlandsrennuni. Fyrstu leitiloyvini á føroyskum økið vóru givin í ár 2000. Longu árið eftir vóru tríggjar tær fyrstu offshore boringarnar gjørdar, og í dag eru boraðar 9 offshore boringar, tó uttan at staðfesta kolvetni í rakstrarverdum nøgdum. West Hercules á veg inn á Skálafjørðin tann 19 august í ár. Myndin er tikin á Strondum, Toftir í baksýni