týsdagur 16. september 2014síða 42

Mikudagur 17. september 2014 · Nr. 105 10 Sosialurin Tá Amanda og Janus vóru liðug við sínar ph.d. verkætlanir í lív­ lækna­frøði á Universitetinum í Con­necticut í USA, høvdu tey allar møguleikar fyri at fáa eitt spennandi granskarastarv millum tey fremstu á teirra øki í eitt nú Boston ella Kalifornia. Í staðin fyri spennandi yrkis­ leiðir í USA valdu tey at flyta til Føroya til einki. Fyri tveim­um árum síðani fluttu tey við tveim­ um smáum døtrum inn í eini gomul hús í Kaldbak. Hvørg­in teirra hevði arbeiði, og tey kendu ongan í føroyska gransk­ingar­um­ hvørvinum. – Vit valdu Føroyar, tí vit vildu geva børnunum ein góðan og tryggan uppvøkstur. Tað hevði størri týdning fyri okkum enn okk­ara yrkismøguleikar, siga Amanda og Janus. Trygt hjá børnum Janus hevur føroyska mammu og er føddur í Føroyum, men upp­vaksin í Danmark. Hann hev­ ur vitjað nógv í Føroyum í upp­ vøkstri­num og hevur altíð trivist væl her, hóast hann ikki tosar før­ oyskt. – Eg havi altíð følt meg sum før­oying, hóast eg ikki havi búð í Før­oyum. Og síðani mamma mín fyri 15 árum síðani flutti aftur til Føroya, hevur tilknýtið verið uppaftur sterk­ari, sigur hann. Janus las lívfrøði á Uni­versi­ tet­inum í Roskilde við sergrein í bygn­aðarlívfrøði. Eftir at hava starvast í tvey ár sum gransk­ari á Universitetinum í Keyp­manna­ havn, fór hann til USA at gera sína ph.d. verkætlan. Á Universitetinum í Con­ necti­cut hitti hann Amandu úr Alaska, ið eisini var ph.d. lesandi í liv­lækna­lívfrøði. Amanda hevði sergrein í heiliráðfrøði og immuno­logi og hevði arbeitt í eitt ár á einari immuno­logiskari rann­ sóknarstovu á Harvard Medical School. Amanda og Janus fingu tvær døtur – Stellu, sum nú er 5 ár, og Marin, sum er 2 ár. Tá Amanda var liðug við sína ph.d. verkætlan, og Janus eisini var komin væl áleiðis víð sína, gjørdu tey av at flyta til Føroya. – Arbeiðsliga hevði tað verið ógvuliga áhugavert hjá okkum at verið í USA, men tað er ikki eitt samfelag, ið vit vilja búgva í. Vit valdu Føroyar, tí mín nærmasta familja er her, og tí vit ynsktu, at okk­ara børn skuldu vaksa upp í ein­um samfelagi, sum virðir menn­iskju og familju, og sum er minni materialistiskt og meira trygt enn USA, sigur Janus. Amanda er uppvaksin í einum lítlum býi í Alaska, sum á nógvan hátt minnir um Føroyar. – Náttúran, tann fríska luftin Tað var eitt ynski um at geva børnunum ein góðan og tryggan uppvøkstur, sum fekk amerikansku Amandu og hálvføroyska Janus at flyta úr Connecticut í USA til Kaldbak. Við sær høvdu tey tvær ph.d. útbúgvingar í lívlæknafrøði, sum nú koma føroyska samfelagnum til góðar. Búnaðarstovan er almennur stovn­ur undir Fiskimálaráðnum. Búnaðarstovan hevur til uppgávu at umsita almennu jørðina í Før­oy­um sambært løgtingslóg um lands­jørð. Meginparturin av hesum eru festir og traðir. Ein onnur uppgáva hjá Bún­aðar­ stovuni er at granska og gera royndir inn­an landbúnað og matframleiðslu og somuleiðis at ráðgeva og kunna og skipa fyri skeiðum innan hesi evni. Dentur verður lagdur á at gera roynd­ir, sum eru viðkomandi fyri land­ bún­aðarvinnuna, og úrslitini verða gjørd atkomilig fyri vinnuna, so hvørt sum tey eru tøk, soleiðis at vinnan kann taka støðu til, um tey eru áhugaverd og nýtilig í fram­leiðsluni. Ein partur av royndunum verða fíggjaðar av árligu játtanini, með­an ein annar partur eru norður­lendskar og altjóða verkætlanir, sum verða gjørd­ar saman við gransk­ingarstovnum uttan­ lands, og har høvuðsfíggingin er fingin til vega uttanlands. Á hvørjum ári ger Búnaðarstovan royndir við nýggjum og eldri epla­sløgum fyri at vita, hvørji vaksa best her, og grundað á hesar royndir gera vit tilmæli á hvørjum ári. Í løtuni gera vit eisini neyvar skrásetingar av seyða­haldinum á Búnaðarstovuni fyri at fáa hagtøl til vega, sum kunnu vera til hjálpar hjá bóndum og røktingar­monnum og annars øllum, sum fáast við seyð. Búnaðarstovan er eisini við í tveim­ um altjóða verkætlanum um korn­ velting saman við Norð­ur­noregi, Orkn­oyggjunum, Het­landi, Íslandi, Grøn­landi, Ný Found­landi og Labrador. Somu­leiðis er Búnaðarstovan við í einari norður­lendskari verkætlan at kanna ílegugrundarlagið undir mat­fram­leiðslu í Norðanlondum og tørvin á aling á hesum øki. Úrslit av royndunum verða kunn­gjørd á heimasíðuni hjá Bún­aðarstovuni og í ymiskum við­komandi bløðum, tíðar­ritum og heimasíðum, og eru við í við­kom­andi fyrilestrum, skeiðum og ráð­stevnum. 9Stjóri: Bjørn Patursson Adressa: Frammi í Dal 166, 410 Kollafjørður Telefon/fax: +298479000/479020 Teldupostur: bst@bst.fo Heimasíða: www.bst.fo Høvuðsgranskingarøki: Landbúnaður og matframleiðsla Vísindastørv (ársverk): 1 FAKTA Búnaðarstovan Deildin fyri Arbeiðs- og Al­manna­heilsu er sjálvstøðugur stovnur inn­an sjúkra­ húsverkið. Ein av høv­uðs­upp­gávunum hjá deildini er heilsufremjandi gransking, og serliga hevur verið granskað, hvussu umhvørvisdálking ávirk­ar heilsuna. Síð­an deildin varð sett á stovn í 1988, er sera nógv gransk­ingarvirksemi farið fram, og er hetta framt í tøttum sam­starvi við gransk­ ingar­stovnar í Danmark, USA og Japan. Granskingarøkini á deildini eru hesi: 1. Kanningar av føroyskum burð­arko­ hortum, sum hava verið út­sett­ar fyri umhvørvisdálking. Serliga hevur verið hugt at ári­num á heila, immun- og hor­mon­skipanina. 2. Kanningar av nøringsevnunum hjá før­oyingum, bæði ”time to preg­ nancy” hjá kvinnum og sáð­góðsku­ kanningar, har ávirk­anin av dálk­ingar­ evnum verð­ur kannað. 3. Kanningar av, hvussu um­hvørvis­ dálk­ing ávirkar ymiskar aldurs­tengd­ ar sjúkur, td. hjarta-æðra sjúk­ur og Park­in­sons sjúku. 4. Kanningar av, hvørt sukursjúka er tengd at umhvørvisárinum. 5. Kanningar av arbeiðsumhvørvi hjá fiski­monnum. 6. Fólkaheilsukanningar við ser­lig­um atliti til týðandi risiko­faktorar, so sum royking, alkohol, yvirvekt og vantandi rørslu. 7. Kanningar av lívsvanum hjá næm­ ingum í 9. flokki síðan 1989. Á Deildini fyri Arbeiðs- og Al­manna­heilsu starvast hesi fólk: Ein yvir­lækni, tríggir full­tíð­ar granskarar við ph.d., ein sjúkra­ røktar­frøðingur, ein bio­analytik­ari, ein gransk­ingarhjálpari, eitt hjálp­ar­fólk og tveir skriv­arar. Deildin hevur gjøgnum síðstu nógvu árini fingið holl­ar royndir í at bjóða bæði frískum og sjúkum til vísinda­ligar kanningar í Før­oyum. Sum frá liðið hevur deildin fingið hollar royndir í at søkja um pen­ing frá út­lendskum grunn­um, soleiðis at hon í mong ár hevur fingið meira í gransk­ ingarpeningi úr út­lond­um, enn hon hevur kostað lands­kass­anum. Deildin fyri Arbeiðs- og Almannaheilsu Amanda og Umhvørvisstovan er stovnur undir Innlendismálaráðnum, sum fevnir um virkis­økini Vernd, Matrikul, Kort & Skráir, Gransking, Skógrøkt, Tinglýsing, Landsfólkayvirlit og Útlendingastovu. Umhvørvisstovan er ein virkin part­ ur í samfelagnum og hevur starvs­fólk innan ymisku ábyrgdar- og virkis­ økini á stovninum. Førleikarnir hjá starvsfólkunum spenna vítt. Á stovn­ inum starvast eini 45 starvsfólk við fleiri enn 20 ymiskum útbúgvingum. Ein týðandi partur av virkseminum er at spjaða kunning til almenningin, myndugleikar og onnur áhugað. Virkisøkið Gransking tryggjar stovn­ in­um grundleggjandi vitan innan ávís øki, serliga innan umhvørvisøkið. Upp­ gávan er at granska í føroyska um­ hvørvinum, serliga við atliti til manna­ elvdar broytingar og árin av dálking og inntrivum. Eftir avtalu ger granskingardeildin árins- og støðiskanningar og aðrar ser­ stakar kanningar umbidnar av lands­ stýrinum, kommununum, danska um­ hvørvisstýrinum og øðrum pørtum. Arbeiðið hjá Gransking fevnir ann­ ars um: • Gera og fremja ætlanir fyri eftiransing av umhvørvisdálkandi evnum • Ráðgeva um dálking og árin • Gera árins- og støðiskanningar • Granska í útbreiðsluni av umhvørviseitrandi evnum og árinum av hesum • Taka lut í altjóða og norður­lendsk­ um samstarvi • Vegleiða í sambandi við bachelor, cand.scient og ph.d. verkætlanir • Gera kunning um granskingarúrslit Umhvørvisstovan Heilsufrøðiliga Starvsstovan ar­beið­ ir innan matvørur, djóraheilsu, ali­ umsiting, arbeiðsumhvørvi og gransk­ ing. Harafturat hevur Heilsu­frøði­liga Starvsstovan tríggjar altjóða góð­ kendar kanningarstovur: Eina kem­ iska, eina mikrobiologiska og eina pato­logiska, sum virka fyri álítandi og skjótum kanningarúrslitum innan dálking av umhvørvinum, føðsluvirði í matvørum, dálking av matvørum og innan sjúkur hjá fiski og djórum. Matvørudeildin og veterinerdeildin hjá Heilsufrøðiligu Starvsstovuni virka fyri tryggum og góðum mat­vør­um og fyri góðari djóraheilsu. Ar­beiðs­ eftir­litið virkar fyri tryggum arbeiðs­ umhvørvi. Aliumsitingin um­situr tey meira enn 40 aliloyvini. Á stovninum starvast eini 50 starvs­fólk, sum við fleiri enn 15 ymiskum útbúgvingum tryggja eitt gott fakligt umhvørvi og vitan innan okkara virkisøki. Gransking hevur stóran týdning fyri virksemið á stovninum og er við til at tryggja grundleggjandi vitan innan okkara virkisøki. Gransking er vorðin ein týðandi partur av virkseminum, serliga innan djóraheilsu og nú eisini innan matvørutrygd. Granskingin fevnir m.a. um at • Luttaka í føroyskum, norður­ lendsk­um og altjóða gransk­ingar­ verkætlanum innan fiskasjúkur og matvørudálking • Ráðgeva um kemiska og mikro­ biologiska matvørudálking • Ráðgeva um fiskasjúkur m.a. í European Food Safety Authority (EFSA) www.efsa.eu • Stuðla arbeiðinum innan sjúku­ Heilsufrøðiliga Starv Umhvørvisstovan Stjóri: Petur Nielsen Adressa: Traðargøta 38, 165 Argir Telefon/fax: +298 342 400 / 342 401 Teldupostur: us@us.fo Heimasíða: www.us.fo Høvuðsgranskingarøki: Dálking og árin av hesum, serliga á grindahval og sjófugl Vísindastørv (ársverk): uml. 3 FAKTA Deildin fyri Arbeiðs- og Almannaheilsu Stjóri: Pál Weihe Bústaður: Sigmundargøta 5, Postboks 14, 100 Tórshavn Telefon/fax: +298 316 696 / +298 319 708 Teldupostur: dfaa@health.fo Heimasíða: www.health.fo Høvuðsgranskingarøki: Umhvørvisárin á heilsu Vísindastørv (ársverk): 4-5 FAKTA