hósdagur 25. september 2014síða 10

Fríggjadagur 26. september 2014 · Nr. 109 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 S kotska fólkaatkvøðan um full­veldi setti ferð aftur á kjakið um, hvørja støðu Før­ oyar skulu hava í politiskt og bú­ skaparliga altjóðagjørda heimin­ um, og kjakið var tiltrongt, tí støða Føroya í altjóða samfelagnum er alt annað enn nøktandi. Við av­mark­ aðum valdsheimildum eru Føroyar ókappingarførar við onnur lond, og hetta forðar fyri politiskari, bú­ skaparligari og umsitingarligari menn­ing. Summir føroyskir politikarar vilja vera við, at Føroyar sleppa næst­an alt, tí siðvenjan hevur gjørt, at so er. Men tað er ikki rætt. Vit taka okk­um stundum loyvi til hetta og hatta, tá vit ikki tíma at lurta eftir áhald­andi formaningunum úr for­sætis­málaráðnum um donsku grund­lógina, men formliga eru Før­ oyar í einari spennitroyggju, tí 165 ára gamla grundlógin forðar fyri, at vit kunnu føra sjálvstøðugan uttan­ ríkis­politikk. Aftrat tí hava vit ikki vald á út­ lendingamálum, sum krevst fyri at kunna skipa landið viðvíkjandi til­ flyt­ing og uppihaldsloyvum. Rætt­ ar­skipanin er donsk, hóast fólk í Føroyum hava sera avgjørdar mein­ ing­ar um, hvussu linir mangir dómar eru í sambandi við grov lógar­brot. Løg­ reglan er heldur ikki okk­ara, hóast vit sjálv kenna sterka trongd til at verja land og siðir ímóti fígg­inda­sinnaðum útlendskum fe­lags­skapum. Vit mugu víðari Í 20. øld snúði tjóðarbyggingin seg um at byggja upp stovnar og feløg, sum kundu fáa Føroyar at virka, t.d. Fróðskaparsetrið, Telefonverkið, SEV, Landsverkfrøðingin, Føroya Fiska­sølu, Atlantic Airways, Smyril Line, fiskivinnumsitingina, olju­um­ sitingina, sjúkrahús, postverk og loftmiðlar. Eftir heimastýrislógini tóku vit meira ábyrgd og fleiri kostn­aðir á okkum. Vit brynjaðu okk­um til økt sjálvstýri. Men yvirtøkurnar góvu okk­um ikki meira grundleggjandi vald, tí hesum forðaði danska grund­lóg­in fyri. Hon læsti og læsir enn Føroyar fastar í donskum áhuga­málum, so vit ikki sleppa av fetan­um. Sjálv­ støðug luttøka í Norður­landa­ráð­ num, heims­handilsfelagsskapinum WTO, Sameindum Tjóðum, EBS ella ES og Altjóða Olympisku Nevndini er okkum bannað. Vit sleppa bara ikki upp í part. Hesa støðu eiga vit ikki at tola, tí vit hava ikki ráð til hana. Bú­ skapar­lig, politisk og um­sitingar­ lig menning verður skapt við fríari samvinnu við onnur lond og altjóða felagsskapir. Har vit eru sjálv, eru vit heil og ikki hálv. Har vit kunnu atkvøða, eru vit áhugaverd sum samstarvsfelagi hjá øðrum. Har vit kunnu samráðast frítt, kunnu vit gera virðismiklar avtalur egna vegna. Frá degi til dags. Grundlóg og sáttmála Alt ov fáir føroyskir politikarar vísa á, hvørjar fyrimunir sjálvstøðug luttøka hevur við sær búskaparliga og politiskt. Í politisku skipanini verður yvirdrivið nógv ljós varpað á Danmark og danskar loysnir. Tílík tunnilssjón er fátækslig og ofta heilt láturlig. Danmark er bara ein av mongum møguligum samstarvsfeløgum í verðini – sum enntá er lítil. Restin av verðini liggur víðopin, men vit sleppa bara ikki at vera partur av henni. Fyri at røkka út í heim krevst at fremja grundleggjandi broytingar í stjórnarrættarligu støðu Før­oya. Føroyska grundlógin, sum hev­ur bíðað eftir at sleppa til fólka­at­ kvøðu í 15 ár, eigur at verða gjørd liðug og samtykt á fólkaatkvøðu. Hon skal endaliga staðfesta tjóðar­ rætt­indi føroyinga, sum vórðu bjarg­að á fólka­atkvøðuni í 1946, tá ætl­anin annars var at avtaka Før­ oyar sum land við danska stjórnar­ upp­skotinum. Tá grundlógin er samtykt, skal nýggjur sáttmáli gerast við Dan­ mark, har tjóðarrættindi før­oy­ inga verða staðfest, og har stað­fest verður, at Føroyar fáa fult vald á uttanríkismálum, útlend­inga­mál­ um og rættarskipanini, tó við einum hægstarætti, har altjóða dómarar døma. Full ferð skal setast á at skipa altjóðarættarligar, løgfrøðiligar og samfelagsligar útbúgvingar á Fróð­ skaparsetrinum og økja sam­starvið við altjóða stovnar og felagsskapir. Ringrás av spiltari orku Eitt land er bara kappingarført, tá tað hevur fullan avgerðarrætt. Av­gerðarrætturin er lykilin til óvunnið ríkidømi og ta virðing, sum mótparturin fær, tá tú møtir upp og setir fram tíni krøv. Danska limakortið hjá Føroyum á altjóða pallinum er ein illusoriskur stuðul, tí føroysk og donsk áhugamál eru nærum aldrin tey somu. Tvídrátt­ irnir millum hesi áhugamál eru ein ævig ringrás av spiltari politiskari orku. Tá tvídráttirnir halda uppat, verða føroyskir veljarar spardir fyri mong uppslítandi kjak, ið bara tykj­ ast at hava til endamáls at halda lív í føroyskum livibreyðspolitikarum. Summi liva av at spæla meklarar mill­um Danmark og Føroyar á fólka­tingi, og summi liva av at steðga øllum tjóðskaparligum fram­stigum við at spjaða ótta um fram­tíðina. Onnur krevja loysing beinan­vegin, men siga ikki hvussu, og liva so av tí. Frælsið á tingi at skava í lakk­ in­um innlendis er vítt, men førir ong­an veg við ongum altjóða heim­ildum. Okkara hugflog røkk­ ur bara til at bora tunlar. Vit fyri­ gykla okkum, at tílík lokalmál eru stórmál, men tað eru tey ikki. Stór­ málini bíða eftir okkum úti í heimi. Á pallinum, har tær stóru politisku av­gerðirnar verða tiknar. Tann búskapar­vøkstur, sum bíðar eftir okkum, fer eisini at skapa nógv størri sosialan tryggleika í Før­ oyum. Altjóðagjørdar Føroyar Fáa Føroyar fult vald á uttan­ ríkis­málum, útlendinga­málum og rættar­skipanini, og ein nýggjur sáttmáli verður gjørdur at seta í staðin fyri heimastýrislógina, fara Føroyar at flyta seg úr tí av­mark­ andi heimastýrinum í eina nýggja altjóðagjørda menningartíð. Vit fara at mennast politiskt, vaksa bú­skaparliga og búnast um­sit­ingar­ liga, tí fólk fara at kenna tað sum eina æru og avbjóðing at byggja ein­ar nýmótans Føroyar. Hvørt ár fer ein hópur av ung­ fólkum uttanlands at útbúgva seg, men mong koma ikki aftur, tí tey kenna ikki, at tey hava spennandi størv at koma aftur til. Vantandi ambi­tiónirnar hjá politisku Før­ oy­um og útlitini til persónliga stagna­tión í einum klandursraktum dunnu­hyli, sum onki vil ella kann í altjóða høpi, munnu ræða mong klók og arbeiðssom fólk langt burt­ ur frá Føroyum – kanska fyri lívið. Ikki minst tí má leggjast á annan bógv. Hvussu nýggja skipanin mill­ um Føroyar og Danmark skal eita, finna samráðingarfólkini útav, tá nýggi sáttmálin skal gerast. Mál­ið má tó vera greitt: Vit skulu hava fatur á grundleggjandi valds­am­ boð­unum, sum kunnu lyfta okkum úr heima­stýrisfortíðini upp á altjóða pallin sum ein framfýsin sjálv­støðugur leikari í nútíðini, tí vit skulu skapa vøkstur! Tá fer blokk­ stuðulin eisini skjótt í søguna. Heimastýrið er útgingið: Nýggja grundlóg og sjálvstøðugan uttanríkispolitikk tíðargrein Heimastýrislógin er uppbrúkt, og danska grundlógin forðar fyri, at Føroyar kunnu virka sjálvstøðugt í altjóða málum. Føroyingar mugu samtykkja egna grundlóg og taka valdið á uttanríkismálum, útlendingamálum og rættarskipanini. Ferð skal setast á altjóðarættarligar, løgfrøðiligar og samfelagsligar útbúgvingar á Fróðskaparsetrinum, so Føroyar kunnu nútímansgerast til 21. øld Uni Arge