týsdagur 7. oktober 2014síða 20

Mikudagur 8. oktober 2014 · Nr. 114 20 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Tór Marni Weihe Unga Tjóðveldið Public Service-sáttmálin frá 2009 millum Kringvarp Før­oya og Menta­málaráðið slær í grein 5 fast, at ”Kringvarp Før­oya skal taka at­lit at fólki við breki og tryggja teim­um ávís­ar tænastur. Public ser­vice-tæn­astur til deyv og hoyri­ veik skulu styrkjast. (...) Send­ingar, ið hava stóran sam­fe­lags­áhuga og -týdn­ing, skulu í størri mun tekst­ ast ella tekn­máls­tulk­ast. Eitt nú eiga val­send­ing­ar í sam­bandi við Løg­tings­val at verða tekstaðar og tekn­máls­tulk­að­ar.” Men hóast tað ikki er til at taka feil av, hvussu far­ast skal fram í sam­band við eina valsending und­ an løg­tings­vali, so stóðu vertir­nir spyrj­andi og hugdu upp á hvønn ann­an, tá ið for­kvinn­an í Deyva­ fe­lag Før­oya, Maria Ellefsen, tann 04. apríl í fjør til politiskan kjak­ fund royndi at seta floks­um­boð­um spurning á tekn­mál­ið, og í mót­mæli fór úr kringvarpshøllini, tá ið tað (sum vænta) vísti seg, at ong­in tulk­ ur var at flyta spurn­ing henn­ara til tey, ið stóðu kring kjak­borð­ið. Kringvarpið livdi í hesum før­in­ um ikki upp til sína skyldu mótveg­ is teimum, ið hava tulk fyri neyðini, og tí­verri má eg bara staðfesta, at hetta ikki er einastu ferð, at so er. Hugburðsbroyting má til Kringvarpið skal tó ikki ger­ast til stóra djórið í opin­ber­ing­ini í hesi grein­ini. Kring­varp­ið hevur sína fíggj­ar­ligu kab­alu at leggja, og tað ber illa til at gera øll glað við ver­ andi játt­an. Men tað virk­ar sum um, at tað tíverri er ein fast­grógv­in hug­burð­ur í al­mennu Føroyum, at at­lit ikki verða tikin at deyvum og hoyri­veikum. Tað kunnu vera nógv­ ar orsøkir til tess, men fyri mær tyk­ist tað, at hetta ikki einans snýr seg um pengar, men kanska eisini er úrslit av eini misskiljing. Av teirri ein­føldu misskiljing, at nógv halda, at tekn­mál ikki er eitt veruligt mál, men at tað bert er eitt hjálpiamboð, ið fólk, ið ikki hoyra eru noydd til at sam­skifta við. Veruleikin er júst hin øv­ugti. Tekn­mál er eitt sjálv­støð­ugt mál, ið fyri so vítt onki hevur við føroyskt at gera. Málið hevur egna mál­læru, egn­an úttryksform og syntaks, ið ikki kann sam­an­ber­ast við vanligt før­oyskt. Kort­ini tykist tað sera tor­ført at fáa okkara fólka­valdu at gera nak­ að við mál­ið. Mótmælini hjá Mariu Ell­ef­sen á sinni hava tí­verri ikki broytt umstøður teirra deyvu her í Føroyum stór­veg­is. Altjóða sáttmálar og málpolitikkur Føroya Hóast tað bæði í ST-sátt­mál­anum um rættindini hjá teim­um, ið bera brek og í norð­ur­lendsku kunn­gerð­ ini um mál­politikk – sáttmálar, ið Før­oya landstýri hevur skriv­að und­ir – verður stað­fest, at arbeið­ ast skal fyri at tekn­mál verður góð­ kent og styrkt, soleiðis at deyv fáa at­gongd til samfelagið á jøvn­um føti sum vit onn­ur, so hevur hetta ong­an veru­lig­an týdning. Føgru orðini og lyftini hava onga sum helst veruliga broyting við sær fyri tey, ið ikki hoyra, og eru noydd at sam­skifta við tekn­um. Serfrøðinganevnd Sam­eindu Tjóð­ar kunngjørdi her­fyri sínar nið­ur­støður, eftir at føroysk um­ boð, sum lutur í donsku sendi­ nevnd­ini, høvdu ver­ið til hoyr­ing­ar í Gen­éve. Før­oyar verða bæði róst­ar og hart­að­ar, og serliga beit eg merki í, at nevnd­in fíl­íst á, at tekn­mál fram­veg­is ikki er við­ur­kent sum móð­ur­mál, og at deyvir og tung­ hoyrd­ir før­oy­ing­ar fram­veg­is ikki hava sømu­liga at­gongd til Kring­ varp Før­oya. 18. desembur í 2007 greiddi Mál­ stevnunevndin úr hond­um upp­ skot um almennan mál­poli­tikk. Frá­greið­ing­in, ið ber heiti Málmørk, stað­fest­ir á fyrstu síðu, at ”Yv­ir­skip­ aði málpolitikkurin skal tryggja øll­um borgarum rætt­in til mál t.e. rætt­in til tjóð­ar­mál, móðurmál og fremm­anda­mál, herundir rætt­in til tekn­mál.” Eisini kom Málstevnu­ nevnd­in við tilmæli um, at játt­ast skuldu 250.000 kr. til at seta nevnd, ið skuldi ”skipa og útgreina støðuna hjá før­oyskum teknmáli og gera til­ mæli” Hendan nevndin varð tó ong­an­ tíð sett, og politiska skip­an­in hevur snøgt sagt onki gjørt við málið síð­ ani, hó­ast Málstevnunevndin í sín­um viðmerkingum stað­festi, at ”Um­ráð­andi er, at bøtt verður um um­støð­ur­nar hjá teknmáli at verða ment í sam­svari við menningina í sam­fe­lag­num sum heild, eis­ini við tí fyri eyga at gera hetta mál meira al­ment við­ur­kent og atkomuligt.” Lætt og ókeypis at gera mun At fáa økt játtanina til arb­eiði við tekn­máli er eitt longri og drúgvari stríð. Men at gera mun er í hesum føri sera lætt og enntá ókeyp­is. At geva teknmáli ta við­ur­kenning, tað hev­ur uppi­bor­ið, og at staðfesta, at tekn­mál er móðurmál teirra deyvu, krev­ur einans eina lítla broyt­ing í lóg­ini um málráð. Tá ið danska andstøðan legði upp­skot fyri Fólka­ting­ið um at stað­festa støð­una hjá teknmáli sum móð­ur­mál, so var hetta gjørt í ein­ um ein­føldum uppskotið, ið ein­ans var ein einstøk regla. Ein paragraff, ið skoytt var upp í verandi lóg um Dansk Sprognævn, ið er danska mál­ráð­ið. Hendan para­graff­in stað­fest­ir, at ”Dansk Sprog­nævn skal tilsvarende sær­skilt følge ud­ vik­lin­gen i dansk tegnsprog”. Ein­ falt og lætt. Ein kann siga, at við ein­um pennastroki fekk tekn­mál við­ur­kenning sum móð­ur­mál teirra deyvu í dansk­ari lóggávu. Tá ið uppskotið kom aft­ur í Fólka­tingið eftir nevnd­ar­við­ger varð tó enn eitt ískoyti lagt afturat, ið ásetti, at heldur enn at áleggja Dansk Sprognævn at fylgja við tekn­málsmenningini, so skuldi Dansk Tegnsprogråd, altso eitt tekn­málsráð, set­ast á stovn undir ver­andi mál­ráð. Hetta fyri ikki at blanda mál­ini bæði saman, og fyri at tryggja, at øll ekspertisa í tekn­ máli varð savnað á ein­um stað. Øll norðurlond viðurkenna teknmál Við samtyktini av fólka­tings­lóg­ar­ upp­skot­ið nr. 61 hevur Dan­mark, sum tað seinasta av norð­ur­lond­un­ um, við­ur­kent teknmál sum móð­ ur­mál teirra deyvu. Í grein 3 í íslendsku mál­lóg­ini, ið varð samtykt í 2011, verð­ur skrivað so­leið­is (egin týð­ing): ”Íslendskt tekn­mál er fyrsta mál hjá teimum, ið tørva tað til samskifti, og børn­ um teirra. Stjórnin skal styðja og menna teknmál.” Víð­ari í grein 7 verð­ur skriv­að: ”Ráðharrin skal velja Tekn­máls­ráðið. (...) Leik­lut­ur­ in hjá íslendska Teknmáls­ráð­num er at ráðgeva stjórn­ini í tekn­máls­ spurn­ing­um, eins og at styðja og menna tekn­mál og nýtslu av tekn­ mál­ið í gerandisdegnum. Eisini í hinum granna­lond­ un­um er teknmál við­ur­kent. Bæði í Finnland og Svø­ríki eru teknmálsráð (Lag om In­sti­tut­ tet för de inhemska språ­ken og Förordning med in­struk­tion för Institutet för språk och folk­min­ nen), og í Noregi hevur Kul­tur­de­ par­te­men­tet eisini álagt norska mál­ráðnum at fylgja við menn­ing­ ini av norskum tekn­máli. Handling. Ikki bert orð og lyfti! Hóast hetta málið er eitt sind­ur per­ sónligt fyri meg – eg havi ein deyv­ an mammu­beiggja og eina deyva most­ur, ið hevur deyvan mann – so haldi eg tað vera heilt eyð­sæð, at deyv hava verið við skerdan lut í pol­it­isku skip­an­ini seinastu árini. Hóast landsins stjórn, í sáttmála við almenna Kring­varp okkara, hev­ur bund­ið seg til at veita eina so grundleggjandi tænastu, sum at eina­ferð hvørt fjóðra ár geva teim­ um deyvu innlit í, hvat tey, ið bjóða seg fram at stjórna landinum hava at siga, so vantar tulkur aloft­ast, tá ið á stendur. Tá ið borg­ar­ar­ar ikki fáa høvi til, á upplýstum grund­ ar­lag, at taka støðu í fólkaræði okk­ara, tá eiga onkrar klokkur at ringja! Tað skal tí vera mín inni­liga vón, at nú skjøtil er settur á nýggja ting­ setu, so broytir eitt samt Løgting lóg­ina um málráð, soleiðis at vit, eins og hini norðurlondini, við­ur­ kenna teknmál sum móð­ur­mál teirra deyvu. Vit bardust hart og leingi fyri rætt­ind­un­um at tosa før­oyskt, og at fáa føroyskt við­ur­kent sum tjóð­ ar­mál okk­ara. Tey deyvu berjast enn. Danska Fólkatingið samtykti fyrr í ár fólkatingslógaruppskot nr. 61 og staðfesti loksins, at teknmál er móðurmál teirra deyvu, og at tað javnsett donskum er alment mál í Danska Kongarríkinum. Hetta mugu vit eisini gera her á landi, og verða Føroyar í ST-frágreiðing hartaðar fyri ikki at viðurkenna teknmál og veita deyvum og tunghoyrdum sømuliga atgongd til Public Service-tænastur. Vit eiga at viðurkenna teknmál sum móðurmál! tíðargrein Savnamynd