hósdagur 9. oktober 2014síða 40

8 Mentanarblaðið hjá Miðlahúsinum 6 • 10. oktober 2014 Á Landsbókasavninum hava tey 180.000 papp­írs­bøk­ur at bjóða lænarunum. Og Erhard Jakobsen, lands­bólka­ vørður heldur ikki, at tær mongu pappírs­bøk­ur­nar liggja á deyðastrá. Bókasøvnini er langt síðan farin undir at læna út e-bøkur ókeypis til sínar lánarar. Her í Føroyum er fyri­ bils bara talan um útlendskar e-bøkur. – Tað er onki sum bendir á, at pappírsbókin fer at hvørva, í hvussu er ikki tey komandi 5-10 árini, hóast brúk­ið av e-bókum vinnur alt meira fram, heldur lands­ bóka­vørðurin. E-bøkur eru ein liður í talgildingini av alt størri parti av okkara mentanarligu nýtslulutum, bókum, bløð­um, filmum og tónleiki. Í Danmark rokna út­gev­ar­ar við, at umleið 25% av øllum seldum bókum um 3-5 ár verða e-bøkur. Tøkniligt snildi krevst Landsbókavørðurin sær nógvar fyrimunir við e-bók­ini, men kortini væntar hann ikki, at hon tekur yvir í bræði: – At e-bókin er talgild merkir, at tú mást brúka ein e-bókalesara, skalt tú lesa hana. Tað krevst eitt vist tøkni­ligt snildi at taka niður e-bøkur og at brúka ein e-bóka­lesara, og tað kann styggja onkrar lesarar. Men e-bókalesarin hevur nógvar eyka funktionalitetir, sum vanliga bókin ikki hevur. Erhard Jakobsen vísir á, at tað er ikki so løgið at fyrimunir eru við e-bókini, tí hon hevur jú papp­írs­bók­ ina sum fyrimynd. Vónirnar ov bjartar – E-bókin vigar hinvegin onki, hon tekur onki pláss og er løtt at miðla, t.d. á netinum. Hon kann takast niður á tína teldu ella e-bókalesaran nær tað skal vera. Tað er munandi lættari at leita í tekstinum í e-bókum, og tekst og myndagóðskan er fult á hædd við um ikki betri enn í pappírsbókunum. E-bókin er vanliga eisini bíl­ig­ari at keypa enn sama bók sum pappírsbók. – Tað eru tey sum halda, at vónirnar til e-bókina hava verið eitt sindur ov bjartar. E-bókin er góð í summ­um førum, men í øðrum førum ikki so vælegnað sum pappírsbókin, geldur landsbókavørðurin. – Pappísrbókina kanst tú hinvegin hava við tær alla­ staðnis, hon tolir nógv av og krevur ongan streym. Pappírsbókin er tó ein gamal, tøkniliga einfaldur, men funktionelt sera framkomin miðil. Pappírsbókin er ítøkilig, og umframt lesiupplivingina, hevur tú eisini eina visuella og taktila uppliving av bókini. – Pappírsbókina vigar, men tú sært beinleiðis, hvussu stór ella tjúkk bókin er, hvussu langt tú ert kom­in at lesa, og tú kanst geva tær betri stundir at kanna og njóta myndirnar, tá ið tær eru í bókini. Bókahyllin er statustekin Millum tey, sum ikki stúra fyri bókini, stingur kort­ini ein ivi seg upp, tá hugsað verður um yngru ætt­ar­lið­ini. – Hjá nógvum okkara meira tilkomnu er ein væl fylt bókahyll ofta eitt statussymbol, eitt tekin um at tú ert lærdur og mentaður. Men tað verður ringt at vera bókaelskari ella bibliofilur, tá alt eru e-bøkur. Og ein dag endar pappírsbókin uttan iva sum ein lutur á onkr­ um fornminnissavni, heldur landsbókavørðurin, sig­ur Erhard Jakobsen. – Tað er væl hugsandi, at uppvaksandi ættarliðið, børn og ung, sum brúka smáu farteldurnar, fara at halda bøkur vera nakað fornar. Spurningurin er eisini, um tey í heila tikið fara at lesa bøkur, tað verið seg papp­írs- ella e-bøkur. Helst eru tað aðrar upplivingar enn lesi­upp­liv­ing­ar, sum uppvaksandi ættarliðið fer at leggja dent á. Og eisini tað er spell. Talgildar skúlabøkur – Unga ættarliðið fer heilt vist at velja e-bókina. Nógv teirra eru undir útbúgving, og í framtíðini fer meginparturin av skúlabókunum og pen­sum­bók­ment­ un­um bara at vera í talgildum líki. Tá tað snýr seg um e-bókalesarar viðurkennir Er­hard Jakobsen, at hann hoyrir til eldar ættarliðið og góðtekur at verða skírdur gammeldags, sum hann tek­ur til. Tó so. landsbólkavørðurin hevur roynt seg við nýggju tøknini: – Eg havi havt ein Kindle bókalesara í fleiri ár, og eg havi eisini iPad við bókalesara. Eg havi keypt fleiri e-bøkur, men má viðganga, at eg havi ikki lisið tær. Eg lesi nógvar styttri tekstir á teldu, men av onkrari or­søk hava e-bøkurnar ikki fangað meg. Mær dámar nógv betur at lesa pappírsbøkur. Landsbókavørðurin skoytir uppí, at sjálv um hann ikki lesur e-bøkur, so kennir hann fleiri á sínum aldri, sum ikki aftra seg at lesa e-bøkur. –Tey halda tað vera eitt frálíkt nýbrot – og so haldi eg, at konufólkini eru glaðari fyri e-bókina enn mann­ fólkini, sigur Erhard Jakobsen, landsbókavørður. Øssur Winthereig, Press ókhandlarin dugur ikki at síggaj fyri sær, at pappírsbókin hvørvur í bræði. Og bókhandlarin dugur eisini nógvar grund­ gev­ing­ar fyri, hví pappírsbókin eigur nógv góð ár eftir – og ikki minst, hví hon hevur uppi­bor­ið nógv góð ár afutrat. Men í USA er hóttanin móti papp­írs­bók­ini veruleiki. Stóri internet-portalurin Amazon set­ur seg á bæði forløg og útbreiðslu. Enn er hetta ikki hent í øðrum londum, men amerikanska gongdin plag­ar at smitta. Lúnska hóttanin móti pappirsbókin kemur frá e-bók­un­um. E-bókin, sum ikki er nøkur bók, men bara er tekstur í talgildum formi. Men skalt tú sleppa fram­ at tekstinum, so krevst eitthvørt tól at lesa e-bøkur við – ein e-bókalesari. Hóttanin er ikki bara móti pappírinum, men eisini móti bransjuni. Í USA verður bransjan meiri og meiri stýrd av Amazon. Tað stóra Amazon Tann álvsama talgilda hóttanin móti pappírsbókini kem­ur uttanifrá. Frá stóru forløgunum. Amazon er bókhandil á internetinum, sum selur bøk­ur kring allan heim. Í fyrtsa lagi – fyri umleið 10 ár­um síðani – var bert talan um pappírsbøkur. Í 2007 gjørdi Amazon sín egna e-bókalesarar – Kindle. Kindle er eitt tól við einum serligum skíggja, har til ber at taka e-bøkur niður og lesa tær – eisini har sólin skínur, sigst. Í fyrsta lagi bar bara til at keypa e-bøkur frá Ama­ zon, men nú ber til at keypa e-bøkur aðrastaðni og – við eitt sindur av tøkniligum snildi - flyta tær inn á Kindle og lesa tær har. Í 2011 boðaði Amazon frá, at e-bókasølan´seinast í 2010 yvirhálaði søluna av pappírsbókum í USA. Kortini eru atfinningar móti Amazon. Summi al­ tjóða forløg halda, at Amazon – sum heimsins størsti bók­handil – bendir søluna inn á eitt serligt útval, ið Í ensktalandi londunum vinnur e-bókin skjótt fram, men aðrastaðni eiga bæði forløgini og pappírsbókin nøkur ár eftir. Í USA hóttir internet bókhandilin Amazon gomlu ketuna: rithøvundur-forlag-bókhandlari. B Næstu 5-10 árini hava vit pappírsbókina Smart og idiotiskt at lesa e-bøkur Landsbókavørðurin: Rithøvundurin: Oddvør Johansen, rithøvurndur, vil als ikki kenn­ ast við e-bøkur, men stúrir samstundis fyri, at unga ætt­ar­lið­ið sleppur pappírsbókini. – Vandin við e-bókum er, at fólk siga seg troytt­ast av at lesa á skermi – hvussu góður hann annars er. Hann er á ein hátt eitt surrogat, sigur Oddvør Jo­han­sen. – Øll forløg vilja hava handrit á pappíri at lesa – tað er tankavekjandi. Heilt einfalt haldi eg papp­ írs­bók­ina vera nógv meira sjarmerandi at hava við at gera, sigur Oddvør Johansen. Hon er sjálv avgjørd og kundi ikki funnið uppá at havt e-bókalesara – Tað er fyri mær bara nakað smart og idiotiskt. Men eins avgjørd hon er um seg sjálva, so sær hon kortini vandarnar fyri framman: – Tað skuldi ikki undrað meg, um unga ætt­ar­ lið­ið vel­ur ongar pappírsbøkur at hava. Tað unga ætt­ar­lið­ið hev­ur ringt við at hug­savna seg, vilja granskarar vera við. – Eg havi havt ein Kindle bókalesara í fleiri ár, og eg havi eisini iPad við bókalesara. Eg havi keypt fleiri e-bøkur, men má viðganga, at eg havi ikki lisið tær, sigur Erhard Jakobsen, landsbókavørður hóttir ikki E-bókin