týsdagur 11. november 2014síða 13

13 Mikudagur 12. november 2014 · Nr. 129 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 heilsa Vilmund Jacobsen Umleið 3.500 danir fáa á hvørjum ári hjartasteðg uttan fyri sjúkrahúsini. Av hesum yvirliva bert fá, um eingin hjálp er til steðar, sum kann geva lívbjargandi fyrstuhjálp, til sjúkrabilur kemur. Men, við skjótari og effektivari fyrstuhjálp kunnu møguleikarnir at yvirliva veksa við upp móti 60 prosentum. Møguleikin fyri, at tú gerst vitni til ein hjartasteðg - á arbeiðs­ plássinum, í frítíðini ella heima við hús - er lítil, men slíkt kann henda fyri øll. Fær onkur hjartasteðg og fólk, ið eru hjá, duga fyrstuhjálp, kunnu mannalív bjargast. Ikki nýggj offur Er talan um vanlukku, er høv­uðs­ punktini í fyrstuhjálp at skapa tryggleika, at meta um støðuna hjá tí rakta og at senda boð eftir hjálp. Áðrenn sjálv fyrstuhjálpin byrjar, eigur tú at syrgja fyri, at vanlukkan - tá talan er um ferðsluvanlukku - ikki verður størri. Ferðslan á leiðini skal steðgast, motorurin á bilinum sløkkjast, eins og alt el skal brótast av. Tað kann gerast neyðugt at flyta tann rakta, soleiðis at viðkomandi í so máta er í tryggleika. Mest avgerandi undir slíkum umstøðum er, at tey, sum royna at hjálpa tí rakta, ikki sjálvi gerast nýggj offur. Grundleggjandi prinsippini við fyrstu hjálp eru at syrgja fyri, at luftrásin er opin (A-airway), at viðkomandi andar (B-Breathing) og at kanna blóðrensl og hjarta (C-Circulation). Uttan ilt doyggja heilakyknurnar eftir fáum minuttum. Við fyrstuhjálp tryggjar tú, at andaleiðirnar eru opnar, at luftskifti er í lungunum, og at blóðrenslið virkar, soleiðis at ilt streymar runt í kroppinum. Fyrimunirnir við ABC-prin­ sipp­inum eru, at tað altíð er sami systematiski háttur sum verður brúktur til kanning av einum skaddum persóni. Tað er avgerandi, at raðfylgjan er røtt, tá andaleiðin er ein fyritreyt fyri, at hin rakti kann anda - ella fær luft í lunguni, og andadrátturin er aftur ein fyritreyt fyri blóðrenslinum. Einfaldar atgerðir Ofta hendir tað, at einfaldar atgerðir at lata upp andaleiðina viðføra, at hin rakti sjálvur byrjar aftur at anda. Eitt nú kann tann, ið raktur er, hava eitt hvørt í munninum, sum hevur sett seg fast. Tá kanst tú boyggja høvdið spakuliga aftur yvir og taka lutin úr munninum. Fólk, sum eru fallin í óvit, kunnu ikki sjálvi halda andaleiðina opna, tí ofta fellur tungan aftur móti gómanum og leggur seg fyri andaleiðina. Eitt lyft undir kjálka­ beinið og høvdið bent spakuliga aftur yvir kann í slíkum løtum vera lívbjargandi. Hetta letur samstundis upp fyri møguleikanum at blæsa luft niður í lunguni, um viðkomandi ikki fær andað sjálv/-ur. Er illgruni hinvegin um, at høvd ella ryggur hava fingið skaða, er skilagott bara at lyfta høkuna fram og ikki boyggja høvdið aftur yvir. Tá gert tú ikki støðuna verri, um ryggmergurin kann vera skaddur av tí, at hálsgeisli møguliga er brot­ in. Ring 112 Ert tú vitni til eina vanlukku ella sær, at onkur gerst akut sjúkur, eigur tú í fyrsta lagi at rópa eftir hjálp - ella at senda boð eftir hjálp. Eru boð ikki send eftir hjálp, áðrenn bjargingin byrjar, kanst tú gerast fangaður í einar støðu, har tíðin gongur, og har lívbjargandi hjálpin ikki kemur fram, áðrenn ov seint er. Í slíkari støðu eigur tú at ringja 112 og upplýsa, hvat er hent, hvar hendingin er, hvussu mong eru skadd, og hvaðani tú ringir. Í fleiri før­um kann alarmsentralurin hjálpa tær við ráðum í ítøkiligu støð­ uni. Er talan um hjartasteðg, kann alarmsentralurin ofta vegleiða um, hvussu tú best viðger tann rakta og siga tær, hvar nærmasti hjarta­ startari (AED) er. Fleiri og fleiri staðir eru settir upp hjartastartarar, sum kunnu skilgreina hjartarútmina og geva stoyt, sum setir hjartað í gongd aftur, tá talan er um hjartasteðg. kelda: sundhed.dk Uttan ilt doyggja heilakyknurnar eftir fáum minuttum. Við fyrstuhjálp tryggjar tú, at andaleiðirnar eru opnar, at luftskifti er í lungunum, og at blóðrenslið virkar, soleiðis at ilt streymar runt í kroppinum FEITT ELLA IKKI FEITT Matvøruhandlar bólnað av vørum, sum eru “light”, soltnar ella hava eitt lágt innihald av feitti. Men, er nú tað feittfátaka altíð tað besta? Etur tú knekkbreyð við lítlum feitti, er nøgdin av kolhydratum ofta himmalhøg. Tað merkir, at tú gjarna fært nógva orku, men lítla mettu. Við at eta minni feitt, gerast vit klænri og liva longri, halda vit. Men, hóast alt hetta, veksa tølini av teimum, sum viga ov nógv - og so kunnu vit spyrja, hví hetta er so? Á heimasíðuni www.helse.dk kunnu greinar lesast um hesi evni. Fyrstahjálp kann bjarga mannalívi Umleið 3.500 danir fáa á hvørjum ári hjartasteðg uttan fyri sjúkrahúsini. Av hesum yvirliva bert fá, um eingin hjálp er til steðar, sum kann geva lívbjargandi fyrstuhjálp