hósdagur 30. oktober 2014síða 28

Sosialurin nr. 124 · 31. oktober 2014 4 VIKUSKIFTI villleiðast Sjónleikur Ruth Winther Poulsen ruth@sosialurin.fo Í leikinum eftir Adam Price, Samtale før døden, eru vit í fangabúrinum hjá Eichmann einans tveir tímar, áðrenn hann skal heingjast. Brátt kemur ein av jødisku dómarunum inn í fangabúrið hjá honum. Hann vil læra mannin at kenna, sum hann hevur dømt til deyða, og hann vil royna at skilja hansara gerðir. Eichmann vísir á, at tað er nakað seint, hesin dómarin velur at tosa við seg, men letur hann tó koma inn í fanga­búrið at práta hesar seinastu tímar­nar, hann hevur eftir. Skjótt eru teir báðir í drúgvum orðaskifti. Ódjórið var ein bangin maður Leikurin byggur á sjónarmiðini hjá filo­ soff­inum Hannah Arendt, sum fylgdi rættargongdini móti Eichmann, ein av søg­unnar mest hataðu monnum, fyri The New York Times. Hon væntaði at síggja eitt ódjór. Í staðin sá hon ein mann, sum var so vanligur, at tað var ræð­andi. – Tað er løgið at siga, men tað hevur verið einastandandi at spælt henda leiklutin, tí at fólk, sum hava verið inni og hugt at leikinum, eru blívin øgiliga rakt av honum. Fólk hava verið upp­ tikin av leikinum, og hetta hevur verið mál­ið hjá okkum, at hann skuldi siga fólki nakað í dag. Sjálvur kendi Olaf Johannesen ikki nógv til Adolf Eichmann áðrenn hann var boðin leiklutin. Einasta hann vitsti var, at hesin maðurin var ein av heims­ ins størstu brotsmonnum frá Nasi­ týsklandi. Hvussu fyrireikar mann seg til ein slíkan leiklut? – Eg lesi eina rúgvu. Øll rættargongdin móti honum vardi í fýra mánaðar og liggur á Youtube. Tað eru fleiri hundr­ að tímar, og eg havi ikki sæð allar upptøkurnar, men nógv av tí havi eg sæð. Og so havi eg lisið bókina hjá Hannah Arendt. Hennara útlegging var, at hon hevði væntað at sæð eitt odjór, ein stóran fana, og tað sum hon sá, var ein van­ligan, bangnan og ótryggan mann. – Henda útleggingin av Eichmann varð so seinni mótsøgd av einari aðr­ari kvinnu, Bettina Stangneth, sum eisini hevur skrivað eina bók um rættar­ gongdina. Hon sigur, at Eichmann var ein manipu­lator, at hann leyg, og at hann gjørdi alt fyri seg sjálvan, fyri at seta seg sjálvan í eitt gott ljós, fyri at blíva frí­kendur. – Tað tendraði meg ordiliga nógv at skula vísa hesa dubultheitina. Á ein hátt skal mann forsvara hann. Tað nyttar ikki at halda hann út í strektum armi og siga »sikken ein idiot!« Og tað er heldur ikki tað, leikurin hjá Adam Price snýr seg um. Evnini at samskipa bóru Eichmann fram Adolf Eichmann var aldrin nakar skúla­drongur og ikki sermerktur til nakað, áðrenn hann fór at arbeiða fyri eitt amerikanskt oljufelag. Hansara ótrúliga kensla fyri tí logiska og fyri at sam­skipa fekk fólk at leggja merki til hann. Og tað er nettupp henda logiska kenslan, sum fekk hann at rúka uppeftir í arbeiðinum við at týna týsku jødarnar. – Vit hava brúkt øgiliga nógva tíð uppá at tosa um umstøðurnar rundan um hansara persón, um Nasitýskland tá og alt tað ræðuliga, sum tey gjørdu við at reinsa so nógv út. Tað var so stórt, at tað er næstan ómøguligt at skilja tað ordiligt hvat tað var, sum fekk fólk at gera slíkar gerðir. Síðani noyðist man at miðsavna seg um eitt menn­iskja, sum kemur inn í eina skipan, sum tann nasistiska. Tá noyðist man at hugsa um, hvussu tann politiska søgan var tá í Evropa. Týskland var jú full­kom­iliga niður­undirkomið aftaná fyrsta heims­ bardaga, so tá ið nasisman byrjaði, tá byrjaði hon sum ein vón, sum nakað nýbrot. Í leikinum minnist Eichmann aftur á fyrstu tíðina, tá hann og onnur bjartskygd ung meldaðu seg í ung­ manna­flokkin hjá høgravenda Front­ kämpfervereinigung. Hesi ungu vóru merkt av krígnum, og at Týskland hevði endað sum tapandi landið. Hetta var ein vøkur tíð fyri tey ungu, tí brádliga Vit kunnu øll Í 1963 varð Adolf Eichmann dømdur til deyða av statinum Ísrael fyri brotsgerðirnar, hann stóð fyri undir Nasitýsklandi. Hann segði hann seg vera ósekan, hóast hann hevði samskipað øll tokini, sum førdu jødarnar beint í eldin. Villeiddur av vónini, sum nasisman bar við sær, visti hann ikki, hvat hann gjørdi. Í Samtale før døden spælir føroyski Olaf Johannessen Adolf Eichmann, arkitekturin handan Holocaust