mánadagur 12. januar 2015síða 19

19 Mánadagur 12. januar 2015 · Nr. 4 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 kjak Opið bræv til Sosialin Heri Mohr Fyrst: Gott nýggjár og takk fyri samstarvið í árinum, sum legði árarnar inn fyri nøkrum døgum síðani. Fyri góðum mánaði síð­ ani sendi eg Sosialinum eitt lesarabræv. Blaðstjórnin hev­ ur váttað í telefonini, at tað ongantíð kom í blaðið. Hví, veit eg ikki. Lesarabrævið, sum nú kanska hevur mist sín aktu­ ali­tet, ljóðaði so: ”Í hesum døgum hava okkara fjølmiðlar við barns­ ligum stoltleika kunngjørt, at tann stóri bankatoskurin, sum svimur á Føroyabanka, er onga aðrastaðni á jørðini! Stórtíðindi, sum tá ið vit vinna fótbóltsdyst aðrastaðni á jørðini. Sum hálvvaksin fingu vit at vita, at toskurin í havinum um Føroyar er støðufastur. Í øldir var hann álitið hjá okk­ ara forfedrum. Í 1880-unum skrivaði ann­ar abbi mín upp umleið 100 navn­givin mið og ýti í Nóls­oyarfirði og eystan fyri og sunnan fyri oynna. Hetta var spískamarið hjá havnarfólki og nólsoyingum. Stórur banka­toskur gjørdi reglulig rend inn í Nóls­oyar­ fjørð. Hann kom ætlandi av Føroyabanka og øðrum bank­um. Hesin annars so fiskaríki Føroyabanki gjørdist so líð­ andi fiskafátækur orsakað av ránsveiðu við troli og gørn­um. Fyri at bjarga toska­ stovninum og botninum á Før­oyabanka undan glatan bannaði løgtingið fyri nøkrum árum síðani øll­um fiski­skapi, líka mikið hvørj­ um, á Føroyabanka. Sjálv­ andi var tað fram um alt ráns­veiðuna og umhvørvið, løg­tingið hugsaði um. Í fjør gav fikimálaráðið VØRN heimild at veita ávís­ um bátum loyvi at royna á Føroyabanka við snellu, snøri ella tráðu til 31. august 2014. Í okkara almenna sjón­varpi sóu vit fyri nøkrum døgum síðani, at tað almenna skipið ”Magnus Heinason” trolaði inni á Føroyabanka. Vit fingu eisini at vita, at hetta hevði skipið, við fólki í almennari tænastu, gjørt regluliga eina tíð. Kanska nøkur ár? Altso: Hóast totalfriðing fyri ránsveiðu verður reglu­ liga trolað inni á umrødda banka! Hendan ólógliga troling­ in er kanska ikki fiski­skap­ ur í vanligum týdningi. Hetta er gransking og, sum tað framgekk av sjón­varps­ sendingini, á høgum vís­ indaligum støði. Tey, sum vóru á skerminum, gingu øll í hvítum, átøk ser­lækn­um á skurðstovu við pinsett og øðrum granskingaramboðum í hendi. Hetta eigur sjálvandi at verða tikið í stórum álva­ ra, tí endamálið við slík­um vísindaligum kann­ing­um er at vita, hvussu banka­ tosk­inum veit við. Um hann kanska er sjúkur. Um stovn­ urin er í menning ella ikki. Um hann fær nóg mikið at liva av. Um botnurin hevur fingið varandi mein ella ikki. Hóast hetta rennur ein býttlingasøga okkum í hug: Seks molbúgvar kleyra inni á kornveltuni við bóndanum, ið eigur veltuna, sitandi á ein­ um gomlum portri. Hesir sjey skulu reka ein einsamallan stork burtur úr veltuni, tí hann, storkurin, var ein hótt­ an móti tí, sum bóndin skuldi heysta. Palleba og Marsanna – als ikki frøðingar ella vís­inda­ fólk – eru av teirri áskoðan, at royndartrolingin á Før­ oya­banka er ránsveiða í van­ligum týdningi og má tess­vegna halda uppat. Sjúk­lingurin – Føroyabanki – krevur avgjørdan frið og skyn­sama røkt! Tað vísindaliga arbeiðið á umrødda banka við troli – hetta kann sammetast við søguna um molbúgvarnar – má beinan vegin broytast til royndarveiðu við snellu, snøri ella tráðu. Kanningar á botninum skulu sjálvandi fremjast á skilagóðan hátt. Fiskurin og botnurin á Føroyabanka mugu fáa frið eins og aðrir sjúklingar. Tey bæði, Palleba og Mar­ sanna, halda eisini, at botn­ urin saktans kundi verið kannaður við súgving, mikro­ foto­grafering og øðrum fram­ komnum amboðum, sum tey annars halda seg ikki hava skil fyri. Tey vóna sjálvandi, at Før­ oyabanki aftur verður sum í gomlum døgum, tá ið okkara for­fedrar við ár í hond og snøri í bátinum á veg út á hav­mið bóðu innantanna ”gev okkum í dag okkara dag­liga breyð.” Hóast slíkir dreymar um farna tíð – kenslu­borið nostalgi – valla ger­ast veru­leiki. Tað mugu tey bæði tola. Múgvandi í Japan og øðrum londum og mat­stov­ ur­nar í Føroyum kunnu vón­andi, sum frá líður, borð­reiða sjáldsama góðan føroya­bankatosk, drignan við snellu, snøri ella tráðu: ”Deep-sea hand-catch from the North Atlantic Ocean.” Hatta var so lesarabrævið, sum ikki kom í blaðið. ****** Post scriptum. Føroyagrunnurin og býurin Atlantis: So er søgn, at Føroyar liggja norður har í Atlants havi, hvar í fyrndini lógu hini skaldadroymdu lond, og prestinnan av Atlantis, klædd í landnyrðingi og glaðu, mánableikar nætur rættir út sína hvítu hond. So er søgn, at teir, sum síggja prestinnu av Atlantis, henni fylgja til dýpsins bláu dreymahallar heim, og hon brosar teir í blund og teir kransar við Eranthis, meðan næstrafólk og frændur gráta og syrgja yvir teim. Við hesum báðum ørindum, av seks, úr yrkingini Atlantis lýsir Janus Djurhuus ”við ókøvandi yndi til Føroyar eina máttmikla sjón, manað fram í einum hugtakandi ljóðlagi, sterkt sum havsins bylgjandi andadráttur og við myndum, ið brenna seg inn í hugan.” – Nakað soleiðis skrivaði Richard Long um málmríka kvæði Janusar um Atlantis og prestinnuna, føgur eins og Brynhild Buðla­ dóttir. ******** Pasiphae prestinna av Atlantis ráddi á marmorborg. Har valdar nú deyði og sorg. Lemmar og posar sorla og morla; vísmenn granska á kvøldi og morgni árla. Tó; - aðrir vísmenn enn teir i Betlehem á sinni: við stjørnugransking teir funnu barnið í fjósi inni. ******** Óhugni á Føroyabanka Í apríl mð. 1990 var John Smith, sáli – svorin fíggindi av ránsveiðu við troli og gørnum – á línuveiðu á Føroyabanka. Við 3x38.000 húkum í 3x24 tímar var veiðan 3.400 kg. Av veiðuni vóru 70 til 80% í so syndarligum standi, at fiskurin als ikki kundi brúk­ast til mannaføði og tessvegna ikki skikkaður til sølu á marknaðinum. Takk­ að verið ránsveiðu illa við­ farnum fiski. Skrivaði John Smith í 1992. Hann prógvaði óhugnan við fotomyndum. Refleksiónir 1. Tá ið ríkiskassans endur­ gjøld til landskassan vórðu broytt til ríkiskassablokk 1. januar 1988, komu 10 milliónir í løgtingsins fíggjarlóg oyra­ merktar til heilsuverkið (§ 12): Sjúkrakassar, sum var 100% danskt málsøki. Hendan ár­ liga fíggingin, sum liggur í blokkinum í dag við umleið 16 milliónum, kann ikki nýtast til sjúkrakassar, tí teir, sum kunnugt, eru farnir í søguna. Tað er tí ikki óhugsandi, at hesin partur av blokkinum framyvir verður brúktur til granskingargrunnin á sama hátt sum tær mongu milli­ ónirnar, sum ríkiskassin átti í sjúkrakassagrunninum, fóru í granskingargrunnin (Fróð­ skaparsetrið) í 2014. Loysingarrørslan – uttan og innan løgtingsgátt – hevur áhaldandi skýrt hesa fígging fyri biddarapening. Eingin er fullspottaður, fyrr enn hann spottar seg sjálvan. Plaga vit at siga. (Annars verður sjúkra­ húsv­erkið fíggjað við 50% úr landskassanum og 50% úr ríkis­kassablokkinum. Tá ið før­oyingar fáa røkt á Ríkis­ sjúkrahúsinum, verður hon fíggjað 100% úr blokkinum og ikki úr landskassanum. Tað vil siga, at vit sum dansk­ ir ríkisborgarar fáa ókeypis sjúkraviðgerð á Ríkis­hospi­ talinum. Sum kunn­ugt hevur blokkurin verið niðurbundin síðani 1. januar 2002, og man tað vera ein av orsøkunum til ta fíggjar­ligu trongstøðuna , sum heilsu­verkið stríðist við.) 2. Áskoðanir og íbirtingar í málsligum og listarligum høpi eru fjøllbroyttar, eins og málið og list eru livandi, óavmarkað, endaleys. Tey ”mentaðu, serkønu” kunnu við indoktrinering órógva meira enn gott er, meðan polit­isk uppílegging og ávirk­ an kann krypla sálina, gera hana trongskygda, vingl­uta og einsporaða. Hetta kem­ur mangan til sjóndar í felags­ skapum og londum við eina­ ræði. Við ræðandi óhugna uppstóð hetta í Russlandi við kommunismuni og í Týsk­ landi við nazismuni. Fólk við vanligum viti og skili smílast stillfør, tá ið onkur docerar alvitandi um mál og mentan. Men tá ið vit royna at loysa aldargamla fløkju við tveimum bókstavarøðum í okkara skriftmáli, er eingin smílandi umbering. Nei, tá er eldur í koluni. Í meira enn eina øld hava føroyingar kland­rast um, hvussu vit skulu brúka okkara skrift­mál. Og vit klandrast fram­haldandi. Er einki flogvit, sum kann loysa hendan okkara gordiska knút, so báðir partar – tað eru bara tveir – verða nøgdir? Eitt kompromis? Hetta skylda vit okkara børnum! 3. Tað kemur alt ov ofta fyri, at bæði fremmand nøvn og orð verða skeivt út­talað, eins og føroysk orð verða skeivt bend í okkara al­mennu fjølmiðlum. T.d. segði útvarpið (tað er nak­að síðani), at Boldu (ella okk­ urt sovorðið) hevði kom­ ponerað ouverturuna til oper­una ”Kaliff­urin úr Bag­ dad.” Kompo­nisturin eit­ur Boieldieu (1775-1834) og út­tal­ ast Boaldiø. Og ”at heiðra” er farið frá at stýra hvørjumfall í staðin fyri hvønnfall, sum tað hevur gjørt í øldir. Bara tvey dømi úr rúgv­ uni. Slíkt eigur ikki at koma fyri í einum almennum fjøl­ miðli! 4. Í hesum døgum eru fólk í Danmark av teirri ásko­ ð­an, at ein ræðulig ólukka kann taka seg upp á ar­beiðs­ marknaðinum í teirra landi, um stjórnin ikki av álvara umhugsar, hvussu nógv­um akademikarum brúk er fyri á teimum ymisku arbeiðs­ økjunum, nú tað er politisk ætlan at brúka nakrar milli­ ardir eyka komandi 20 árini til útbúgving og SU. Tey rópa ”vagt i gevær” og stúra fyri at fáa eitt nýtt akademiskt proletariat. Brot úr kronikki í ei­num donskum blaði fyri ein­um mánaði síðani: ”… Ein neyðars­lig mynd av niður­ undir­komnum studentum, eitt nýtt proletariat, sum ger­andisdagar slabbar við arbeiðsloysi ella vánaligum, illa løntum arbeiði…” ”…held­ ur enn at gera nyttu í tí veru­ liga fram­leiðslu­tólinum, verð­ur stórur partur av stud­entaproletariatinum ein tung byrða hjá teimum almennu køssunum. Spurn­ ingurin er ikki, um ov nógv fara í studentaskúla, men um ov fá fáa sær aðra ung­dóms­ útbúgving…” Í einari lýsingarkampagnu, ”Vit velja Føroyar” – stuðlað av Fróðskaparsetri Føroya og nøkrum hálvalmennum og privatum virkjum her á landi – lesa vit, at Setrið skal brúka meira enn eina milliard i 2015-2020: *147 milliónir til yvir­skip­ aða tilgongd í 2015 *418 milliónir til yvir­skip­ aða tilgongd í 2016/2017 *436 milliónir til yvir­ skipaða tilgongd í 2018/2020 *Tann árliga játtanin til Setrið skal hækkast úr 67 til 100 milliónir. *Løgtingið skal keypa Venjingarskúlan frá Tórs­ havnar kommuni til Setrið. (Saltsiloin á Rundingi kem­ur kanska eisini í mylnu­ na?) Vónandi fáa vit ongantíð eitt akademiskt proletariat. Proletariat í vanligum týdn­ ingi er ókent fyribrigdi í Før­ oyum. Okkara forfedrar vóru peningaliga fátøk fólk, men proletarar, nei , tað vóru teir ikki – als ikki. 5. Myrk skýggj fyri framm­ an? Komandi 5-ára skeiðið fer ”tað almenna” djúpt í lumm­ arnar hjá Pallaba og Mar­ sannu eins og í 80-unum, tá ið alt samfelagið fór av knór­an­ um í 1992, og fólk rýmdu yvir háls og herðar av land­inum - tey flestu til Dan­markar. Nú, 22 ár eru liðin, sær fíggjarligi politiski ”matseðilin” soleiðis út: 2.2 milliardir til undir­sjóar­ tunnlar Eysturoy/Streymoy/ Sandoy 0.4 milliardir til útbygging av Landssjúkrahúsinum (uni­ versitetshospital) 0.4 milliardir til nýggjan megin­skúla í Havn (er í gerð) 1.1 milliardir til Fróð­skapar­ setr­i (sambært nevndu lýsing ”Vit velja Føroyar”) ? milliardir til nýtt vaktar- og havransóknarskip ? milliardir til komandi upp­ túsnaðar, óstýriligar fíggjar­ lóg­ir ár um ár Hetta er ikki gamans­ leikur. Tað er hóast alt so stutt síðani, at allar Føroyar – hús og heim, peningakervið og landskassin – kollsigldu, og vit fingu neyðuga hjálp uttan­eftir – fíggjarliga og um­sitingar­liga – fyri at sleppa burtur úr tí óðnini og fáa sam­ felagið á rættkjøl aftur. Eingin í Føroyum við van­ ligum viti og skili, eldri enn 35 ár, hevur gloymt hetta. Vit undrast og spyrja, eins og Tróndur Olsen (1879- 1961) – Tróndur á Malarenda – á sinni: ”Men sig hvat ger tingið. Nú statt ei og bín! Jú, teir selja grýn.”