mánadagur 19. januar 2015síða 18

Mánadagur 19. januar 2015 · Nr. 7 18 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 1. Inngangur Løgtingið samtykti við aðru viðgerð tann 3. desember í fjør uppskot um tilbúgving, átøk og lóggávu, at fyribyrgja fráboðaðum ólógligum virksemi í Føroyum. Hetta uppskot til samtyktar, sum var sett fram av andstøðuni, og tikið undir við av flest øllum samgongufólkum, hev­ur beinleiðis tilvísing til felags­ skapin Sea Shepherd, sum mót­ mælti grindadrápið í Føroyum í fjør summar. Í álitinum hjá Løgtingsins rættar­nevnd, dagfest 20. november 2014, stendur skriva soljóðandi: “Løgtingið heitir á landstýrið um skjótast møguligt og í seinasta lagi 1. mai 2015 at leggja fram neyðugar lógarbroytingar soleiðis, at skipast kann ein verulig tilbúgving, og átøk fremjast, sum kunnu fyribyrgja, at umboð fyri felagsskapir og útgerð, ið hava til endamáls at fremja ólógligt virksemi í Føroyum, kunnu koma til landið ella kunnu útinna fyrireikingar til tílíkt virksemi í Føroyum”. Rættarnevndin skrivar víðari í sama álitið soljóðandi: “Hartil heitir Løgtingið á lands­ stýrið um at leggja fyri Løgtingið eina frágreiðing, hvussu tryggjast kann ein støðug upplýsing mót­vegis altjóða samfelagnum um avleið­ing­ arnar av ólógliga virkseminum og grundgevingarnar fyri átøkunum hjá føroysku myndugleikunum”. Løgtingið ynskir sostatt, at Lands­stýrið fremur neyðugar lógar­broytingar umframt letur úr hondum eina frágreiðing, sum greinar viðkomandi spurningar, ið hava við málið at gera, og sum liggja til grund fyri átøkunum. Tað er í sama viðfangi týdningar­ mikið, at Løgting og Landsstýrið hava í huga, at tær lógarbroytingar, ið hetta uppskot til samtyktar legg­ ur upp til at gera, ikki mugu leggja forðingar fyri grundleggjandi rættindum sambært grundlógini hjá borgarum í Føroyum umframt persónum, ið vitja og uppihalda sær í Føroyum. Í hesum førinum serliga ásetingarnar í grundlógini §§ 77 og 79 um skrivi- og talufrælsi umframt savningarfrælsi. 2. Løgtingið samt um átøk í einum trygdar- og verju­politisk­um málið, sum hevur við yvirvald og landøki Danmarkar og Føroyar at gera Við at samtykkja hetta uppskot, standa løgtingslimir tvørtur um andstøðu og samgongu saman um, at gera nakað við eitt trygdar- og verjumál, sum er danskt málsøki sambært heimastýrislógini. Sa­ mtíðis er talan um eitt mál, sum er partur av nýggju trygdar­dags­ skránni í Evropa og í vestur­heim­ inum yvirhøvur, sum krevur bæði samstarv millum sivilar myndugleikar, politiið og hernaðar­ vald­ið, men eisini eitt samstarv millum føroyskar og danskar myndug­leikar. Tað vil siga eitt trygdar- og verjumál, sum hevur við ein altjóða felagsskap at gera – ein felagsskap, sum eisini føroyskir myndugleikar mugu fyrihalda seg til á operativum-, stjórnarráðs- og politiskum stigi. Við samtyktini gevur Løgtingið til kennar, at framferðarhátturin hjá Sea Shepherd felagsskapinum er ikki í lagi, tá umdømi Føroya verð­ur hótt og borgarar í føroyska sam­felagnum gerast ótryggir av hjáveruni hjá felagsskapinum. Tí ynskir Løgtingið natúrligt, at Lands­stýrið setir átøk og lóggávu í verk, sum kann forða og fyribyrgja, at altjóða felagsskapir kunnu hótta almennu trygdina í Føroyum. Men tá átøk og lóggáva skulu gerðast í Føroyum í einum trygdar- og verjumáli, sum er danskt málsøki, so er hetta ein avbjóðandi uppgáva, tí vit førka okkum nú inn á eitt øki, har hugtøkini landøki (territorium) og yvirvald (suverenitet), og harvið viðurskiftini viðvíkjandi valdið landanna millum, hava stóran týdn­ing. Tað ber tó væl til, at útinna praktiska lóggávu í Føroyum, hóast talan er um eitt trygdar- og verju­ mál, men tað hevur sum fyritreyt, at føroyskir og danskir myndugleikar – Føroya Landsstýri og Danska Stjórnin - arbeiða tætt saman um uppgávuna. Men lat okkum fyrst kanna eftir í dag og í einum søguligum bak­sýni, hvønn týdning landøki (territorium) og yvirvald (suvereni­ tet) hava, tá vit tosa um at gera møguligar broytingar í trygdar- og verjumálum, sum ganga fyri seg í Føroyum. 3. Landøki- og yvir­ vald Danmarkar viðvíkj­ andi Føroyum er kjøl­ fest í trygdar- og verju­politikkinum Yvirtøkulógin frá 2005 ásetir, at málsøkini viðvíkjandi uttanríkis-, trygdar- og verjumálum kunnu ikki takast yvir sum føroysk málsøki. Henda áseting er í beinleiðis sam­ svar við innihaldið í nýggjastu polit­isku semjuni um donsku verj­ una fyri árini 2013-2017, har tað m.a. stendur skrivað soljóðandi um endamáli við donsku verjuni: “Dansk forsvar har grundlægg­ ende til formål at hævde det danske riges suverænitet og sikre landets fortsatte eksistens, integritet og sikkerhed.” Danska verjan hevur sostatt sum sítt høvuðsendamál, at hevda yvirvald Kongsríki Danmarkar og tryggjað tilveruna, sjálvræðisrættin og trygdina hjá Danmark. Yvirvald Danmarkar (suvereniteturin) verð­ur hevdaður yvir eitt landøki (territorium), sum Henrik Zahle sáli, pro­fessari í løgfrøði, allýsti á henda hátt: “Territoriets retlige betydning er en afspejling af territorialhøjhedens grundsætning, altså den i inter­ national ret (folkeret) anerkendte grundsætning, at der til den enkelte stat er knyttet et territorium, og at staten inden for dette territorium har dels beføjelse til regulering, dels eneret med hensyn til magt­ udøvelse.” Í viðurskiftunum millum Dan­ mark og Føroyar merkir tað, at yvir­ valdið er tað sama sum Kongsríki Dan­markar, sum hevur ein løg­ frøðiligan rætt til eitt landøki, sum fatar um Føroyar, og har Danmark hevur heimild til at stýra og at brúka vald. Við øðrum orðum, so er trygdar- og verjupolitikkurin søgu­liga og bygnaðarliga tengdur at yvir­valdinum (ríkinum), og tí hevur Danmark framvegis lóggávu- og útinnandi ábyrgd av hesum politikk-økið. Altjóðagerðin og ein nýggj trygd­ ardagsskrá í vesturheiminum hevur við sær, at yvirvalds-hugtakið í flest øllum londum broytist við tíðini. Sum henda greining roynir at lýsa og grundgeva fyri, so er broytingin í yvirvalds-hugtakinum eisini galdandi í viðurskiftunum millum Danmark og Føroyar, tá vit tosa um avbjóðingar í sambandi við trygdar- og verjmál, har Sea Shepherd málið og trygdarpolitiska støðan úti í heimi yvirhøvur vísir eitt rák mótvegis hesi broyting. 3.1 Søguligt baksýni um broytingar í yvirvalds- hugtakinum Yvirvalds-hugtakið birtist í 16- og 17-hundraðatalinum, og var ein politisk og løgfrøðilig loysn uppá tann sentrala spurningin, um tað var kongur, kirkja, aðal- ella borgara­stættin, sum hevði rættin til at ráða yvir einum ávísum land­øki. Enski heimspekingurin Thomas Hobbs menti í sínum verki Leviathan í 1651 ein sokallaðan samfelagssáttmála og hugsanina um, at valdið hjá ríkinum er eitt vald, ið ikki kann deilast, soleiðis at valdsharrin (suverenurin), sum er kongur ella stjórnin, ikki kann geva frá sær valdið yvir eitt ávíst landøki. Endamáli við yvirvalds- hugtakinum var sostatt, at skipað ein sterkan kong (ríkið), sum borg­ arar í landium góvu seg undir. Á henda hátt bleiv fyribyrgt, at kríggj var í landinum av átrúnaðarligum orsøkum, og at tað bleiv skapt støðufesti í einari óstøðugari og skiftandi altjóða skipan. Undirritanin av tí Westfalska Friðinum í 1648 staðfesti yvir­ valds-hugtakið men frá 1800- hundraða­talinum og frameftir, bleiv yvirvalds-hugtakið sett undir trýst við krøvum um demokrati og sjálvstýrið, sum bleiv staðfest í Versailles-sáttmálanum í 1919. Á henda hátt bleiv yvirvalds-hugtakið bjóða av. Í dag er hetta hugtak undir støðugari broyting í sambandi við humanitera ”responsibility to protect” (R2P) hugtakið hjá ST, sum er skyldan hjá londum at verja sínar íbúgvar mótvegis brotsverkum, og Sea Shepherd felagsskapurin – eitt trygdar- og verjupolitiskt mál, sum samtíðis er eitt nýtt slag av hóttan mótvegis føroyska samfelagnum, og sum Løgtingið ynskir at gera nakað við greining Harvið brýtur Løgtingið upp úr nýggjum í sambandi við eitt trygdar- og verjumál, sum er danskt málsøki sambært heimastýrislógini, og samtíðis eitt mál, sum er kjølfest í yvirvald (suverenitet) og landøki (territorium) Danmarkar. Løgtingið førkar seg sostatt inn at gera lóggávu og átøk í eitt málsøki, sum er sjálv kjarnan í einhvørjari tjóð, nevnliga trygdar- og verjupolitikkurin. Broytingar í yvirvalds- hugtakinum av humaniterum- og trygdarpolitiskum orsøkum viðførir, at yvirvaldið hjá eisini Danmark ikki er so treytaleyst sum fyrr. Tí ber til hjá føroyskum- og donskum myndugleikum í einum samstarvi, at gera lóggávu og átøk Føroyum viðvíkjandi, sum snúgva seg um trygdar- og verjumál. Skrivað hevur Henrik Weihe Joen­sen, ráðgevi í trygdar-, verju- og tilbúgvingarmálum og fyrrverandi tilbúgvingarstjóri í Føroyum