týsdagur 20. januar 2015síða 8

Mikudagur 21. mikudagur 2015 · Nr. 8 8 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 heilsa Vilmund Jacobsen Hvønn mongun, tú vaknar, er livi­ tíð­in hjá okkum menniskjum longd við umleið seks tímum. Soleiðis hev­ur menningin verið í fleiri enn 150 ár í evropeisku londunum, sum hava longsta miðallivialdurin. Hinvegin er tað kanska ikki so av­ ger­andi, hvussu leingi vit liva, men heldur, hvussu vit hava tað, með­ an vit liva. Hetta geldir ikki minst heilsustøðu heilans, okkara evni at brúka høvd­ið og at liva eitt akt­ivt lív sam­an við øðrum menn­iskj­um. Í hesi grein verður sjóneykan sett á okkara møguleikar at halda heil­an kláran og at fyribyrgja de­ mens­sjúkum. Á hesum øki hevur gransking sein­astu árini givið okkum nýggja og spennandi vitan. Í greinin verður henda vitan um­ skriv­að til praktiska nýtslu, soleiðis at høv­uðsdentur verður lagdur á, hvat tú sjálv/-ur kanst gera fyri at halda heilan kláran. Eitt lívlangt byggiprojekt Greinin, sum er skrivað av danska lækn­an­um, Henning Kirk, er prent­ að á donsku heimasíðuni, helse.dk. Henning sigur, at tá hann gjørd­ ist lækni í 1970-árunum, lærdu lækn­ar, at menniskjan verð­ur føtt við einum ávísum tal av heila­kykn­ um, og sum árini ganga, missa vit nógv­ar av hesum kykn­um. – Men, gransking hevur vent upp og niður upp á hetta. Vit verða fødd við einum ógvuliga óbún­um heila. Her er eitt fittligt tal av heila­ kykn­um, eitt nú til at stýra teimum re­fleksum sum eru við­fødd. Men, tað eru eisini heila­kyknur, sum verða gjørdar, meðan barnið enn er í móð­urlívi, eitt nú tær kyknur, sum menn­ast, tá barnið hoyrir røddina á mammu síni ella hoyrir tónleik. Men, í mun til heilan í barna­ár­ un­um, hevur barnið eitt lutfalsliga lít­ið tal av heilakyknum við føðing. Læknin sigur, at menniskju gera í fyrsta lagi heilakyknur, tá vit uppliva ymiskt, og tá vit læra okk­ urt. Men, tá gongur tað eisini skjótt. Hjá ein­um pinkubarni kunnu nevni­liga ein fjórð­ings­miljón heila­ kykn­ur gerast í ein min­utt, og alt lívið gerast nýggjar heilakyknur. – Vit kunnu siga, at menniskju hava flest­ar heilakyknur, tá vit eru onku­staðni millum 13 og 19 ár. Síð­ an missa vit fleiri enn tær, sum vit fáa nýggjar. Hetta kann ljóða eitt sindur trist. Men, okkara møgu­ leik­ar í vaksnamannaárum liggja í, at vit kunnu gerast betri til at brúka tær heilakyknur, vit hava. Vit kunnu gera nýggjar alt lívið, og tað hendir, tá vit ”brúka høvdið” – og restina av kroppinum. Henning Kirk vísir á, at heilin er líka sum eitt ”byggiprojekt”. Vit byggja upp, og vit byggja út. Av og á ríva vit okkurt niður, eitt nú, tá vit gev­ast við at gera eitt hvørt, sum ann­ars var ein partur av okkara aktivi­teti. – Tá so er, kunnu vit byggja okk­ urt annað upp í staðin, og á tann hátt myndast heilin – alt eftir, hvat vit brúka hann til. Vit brúka heilan betri Lækn­in vísir á, at heilakyknur eisini hava samband við onnur ”netverk”, og tað eru hesi netverk, sum rúma okkara vitan og royndum. Tá vit læra okkurt nýtt, mennist net­verk­ ið, og kanska skapast eisini sam­ bond millum fleiri netverk. – Potentialið er velduga stórt, tí í ”yvirhædd” heilans eru um­leið 25 miljardir heilakyknur. Kapa­si­tet­ urin er so stórur, at vit ong­an­tíð koma at brúka teir nógvu møgu­ leik­ar­nar fyri at skapa samband mill­um allar kyknurnar. Henning Kirk sigur, at hóast tað í vaksna­mannaárum doyggja fleiri heila­kykn­ur enn tær, sum ger­ast, hev­ur okk­ara búni heili fleiri møgu­ leik­ar at kompensera og effektivi­ sera. – Við árunum duga vit betri at brúka samstarvið millum høgru og vinstru heilahálvu, og tí verð­ur heila­kapasiteturin eis­ini víðk­að­ur í mun til fyrr í lív­in­um. Sum árini ganga, læra vit seinni tað, sum er spild­ur­nýtt fyri okk­um. Í staðin kunnu vit brúka okk­ara vitan og roynd­ir til skjót­ari at hanga tað nýggja upp á tað, sum framm­an­und­ an finst í net­verk­in­um í heil­an­um. Læknin vísir á, at nógvar ger­ and­is-rutinur liggja í niðara parti av heilanum, eitt nú í lítlaheila, og tess meira vit í lívunum venja okk­um við tað, sum vit gjarna vilja halda við líka – jú, betri eru vit før fyri at loysa uppgávurnar. Og Henning Kirk kemur til hesa nið­ur­støðu: – Aldurin merkir avgjørt ikki, at vit ikki kunnu læra nýtt í til­komn­ um aldri, men vit brúka heilan øðr­ vísi – og meira effektivt og ”øko­ nom­iskt”, enn tá vit vóru yngri. Men, tingini koma ikki av sær sjálv­um. Tað ræður um at venja og við­líka­halda heilan, og her hevur gransk­ing­in seinnu árini kunnað peik­að á nøkur ítøkilig ráð, um tú ynsk­ir at halda heilan í venjing. Læknin vísir á, at um fólk ynskja at halda heilan kláran, er týdn­ing­ ar­mik­ið at vera í góðari krops­lig­ari venj­ing. Kropslig venj­ing gev­ur heil­an­um eitt betri ”um­hvørvi” at vera í. Í fyrsta lagi ræður um at bøta um blóð­renslið, tí tað er ógvu­ liga týdn­ing­ar­mikið fyri heil­an. – Tað ræður um at fyribyrgja mikro­blóð­tøppar, sum elva til trupulleikar hjá nógvum eldri, og kropslig venjing minkar eisini um strongd. Varandi strongd slítir upp á týdningarmikil økir í heilanum. Hann leggur aftrat, at tað er ikki líkamikið, hvat fólk brúka heilan til, og tað er týdningarmikið at venja ymiskar rutinur. Hinvegin er eisini týdningarmikið at bróta rutinur. – Heilanum líkar eisini, at vit ger­ast ovfarin, og ovfarin kanst tú ger­ast sam­an við eitt nú abba­ børn­um ella øðr­um børnum – ella við ikki at sita við sama kaffiborð hvørja ferð, tú ert saman við øðrum menn­iskj­um. Mál og tónleikur hava eis­ini stóran týdning fyri menning og við­líkahald av heilanum. Við at lesa, lurta, kjakast og við at skriva styrkj­ast hægri heilafunktiónirnar. Tú kanst spæla og syngja, ein­sam­ all­ur ella saman við øðrum. Demens kann fyribyrgjast Heldur tú heilan kláran, fyribyrgir ella seinkar tú demenssjúku. Tað ræður bæði um at vera kropsliga aktivur og at fáast við aktivitetir, har tú brúkar høvdið. – Náttarsvøvnur er týdn­ing­ar­ mik­il, tí tá vit sova, verður heil­in bók­stavi­liga ”vask­að­ur”. Við nýggj­ um skanning­ar­hætt­um hevur tað víst seg, at heilakyknurnar krymp­ ast upp til 40%, tá vit sova. Tað, sum hendir, er, væta filtrerar úr kykn­un­um og við vætuni verður ym­iskt skilt burtur, sum ikki skal vera í kyknunum. Hetta er týdn­ ing­ar­mikið, tá heila­kykn­ur­nar í dag­tím­un­um gera eitt ógvu­liga orku­krevj­andi arbeiði sum liður í hand­ter­ing­ini av ym­isk­um sign­ al­um. Ávíst er eisini, at fólk, sum í nógv ár hava havt svøvn­trup­ul­leik­ ar, eru í størri vanda fyri at gerast dement, sigur Henning Kirk, sum er granskari í aldri og hevur skrivað fleiri bøkur um evnið. – Náttarsvøvnur er týdningarmikil, tí tá vit sova, verður heilin bókstaviliga ”vaskaður”. Ávíst er, at fólk, sum í nógv ár hava havt svøvntrupulleikar, eru í størri vanda fyri at gerast dement, sigur Henning Kirk, sum er granskari í aldri og hevur skrivað fleiri bøkur um evnið Nøkur góð ráð um heilan Tað er skilagott at vera kropsliga aktivur og fáa pulsin upp í minsta lagi í 30 minuttir um dagin. Tú eigur at umgangast varandi strongd. Hinvegin dámar heilanum væl, at tú hevur nógv at gera. Góður náttarsvøvnur ”reinsar” heilan, og kropsligur aktivitetur er náttúrligur soviheilivágur. Skilagott er at vera í gongd við tað, tú ynskir at vera í gongd við. Skilagott er eisini at bróta rutinur við at ganga ella súkkla aðrar vegir, enn tú gerst dagliga. Tað er gott at hava ætlanir fyri dagin, vikuna - og restina av lívinum. At møta nýggjum menniskjum er eitt gott hugskot, og tað er eisini gott at vera saman við og spæla við børn. At lesa, lurta, kjakast og skriva stimbrar eisini heilan, eins og sangur og spøl eisini gera tað. Kelda: www.helse.dk Soleiðis heldur tú heilan kláran – Tað ræður um at venja og viðlíkahalda heilan, og her hevur granskingin seinnu árini peikað á nøkur ítøkilig ráð, um tú ynskir at halda heilan í venjing, sigur danski læknin og granskarin, Henning Kirk