mánadagur 9. mars 2015síða 11

11 Mánadagur 9. mars 2015 · Nr. 28 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 búskaparfrágreiðingin Danjal av Rana Høvuðsavbjóðingin er, at vit gerast lutfalsliga nógv fleiri eldri í Føroyum og hetta leggur eitt størri trýst á al­menna geiran, er kjarn­ in í várfrágreiðingini frá Bú­skaparráðnum. Hóast Bú­skapar­ráðið staðfestir at álvar­samar avbjóðingar standa fyri framman, kemur tað ikki við nøkrum ráðum um, hvat skal gerast fyri at betra um støðuna. Sverri Hansen, formaður í Búskaparráðnum, sigur seg vera greiðan yvir hes­ ar atfinningarnar móti frá­ greiðingini, men at hetta er eitt tilvitað val, ráðið hevur tikið í hesum føri. – Vit ynsktu, at frágreiðing okkara skuldi varpa ljós á demografisku broytingarnar, sum standa fyri framman. Vit bóru ótta fyri, at um Búskaparráðið kom við ov nógvum tilmælum, fór fokus at flyta seg frá avleiðingunum av demografisku trupul­leik­ un­um til at gerast eitt polit­ iskt kjak um tilmælini hjá ráðnum, og at einkult til­mæli høvdu fylt ov nógv í kjak­ inum, sigur Sverri Hansen. – Politiska skipanin má fyri­halda seg til veruliga trupul­leikan, áðrenn tað gevur nakra meining at koma við uppskotum til loysnir. Um vit komu við ov nógvum til­mælum, var vandi fyri, at politiski myndugleikin ikki megnaði at fyrihalda seg til, at vit hava ein grund­ leggjandi trupulleika í vænt­ aðu demografisku broyt­ing­ unum, sigur Sverri Hansen, sum sipar til, at tá vit gerast lutfalsliga fleiri eldru, fara almennu útreiðslurnar at vaksa nógv, meðan inn­tøk­ ur­nar væntandi falla. – Tá tað er sagt, so er tað neyðugt, at vit taka eitt kjak um, hvørt vit ynskja at varðveita tað vælferðarstøði, vit hava, og hvat vit mugu gera, fyri at tað skal vera gjørligt, sigur hann. Sjálvur heldur Sverri Hansen, at tað er serliga inntøkusíðuni, vit mugu hyggja at. – Skattagrundarlagið í Før­oyum er ikki serliga stórt, men har eru nøkur ting, sum kanska kunnu útnýtast betri, so sum tilfeingisrentan. Bú­ skaparráðið vísti í heyst á, at tilfeingisrentan er rættiliga stór, og at tað almenna kundi fingið meiri burtur úr til­ feinginum. Spurningurin er so, um man politiskt vil fara eftir hesi rentuni, sigur Sverri Hansen. Búskaparráðið var fyri atfinningum eftir al­ manna­kunngeringina av frá­ greiðingini um tilfeingisrentu, men Sverri Hansen sigur, at hesar atfinningarnar ikki eru orsøkin til, at Búskaparráðið ikki kemur til tilmælum hesa­ferð. – Sum áður sagt, so bóru vit ótta fyri, at tilmæli einans vildu skugga fyri veruliga trupulleikanum. Politiska leiðslan má ásanna, hvør trupulleikin er, áðrenn farið verður undir politiska støðutakan. Um politikkarar ikki taka frágreiðingarnar til sín, so kann tað gera tað sama. Ynski okkara er, at politikkarar seta seg við blonkum pappírum og hyggja at, hvør gongdin í bú­skap­inum verður við ver­ andi poli­tikki, at teir ásanna, at stóru demografisku broyt­ ingarnar eru ein stór av­bjóð­ ing, og at teir síðani taka støðu til, hvat teir skulu gera við trupulleikan, sigur Sverri Hansen. Seta høvuðstrupul­leikan í miðdepilin Sverri Hansen, formaður í Búskaparráðnum heldur, at ov nógv tilmæli einans høvdu gruggað málið og tikið fokus av høvuðstrupulleikanum, sum eru avleiðingarnar av stóru demografisku broytingunum. Danjal av Rana Johnny í Grótinum eftirlýsir nøkur meiri ítøkilig boð um loysnir frá Bú­ skaparráðnum, heldur enn einans yvirskipað ráð sum at broyta skattapolitikkin og at rationalisera almenna geiran. – Framrokningarnar hjá búskaparráðnum vísa, at før­oyska samfelagið stendur fyri nøkrum avbjóðingum og staðfestir, at trupulleikar eru við verandi skipan. Sam­ stundis sigur tað, at hes­ar avbjóðingarnar og trupul­ leikarnir kunnu loysast, men geva sjálvi eingin ítøkilig boð, sigur hann. Johnny í Grótinum, sum sjálvur er fyrrverandi for­ maður í Búskaparráðnum (2005), dyl­ur tó ikki fyri, at tað er ein álvarsom niðurstøða, Bú­skapar­ráðið er komið fram til. Hann gleðist um, at Búskapar­ráðið tekur pro­blema­tikkin upp, og at tað hevur gjørt eina roynd at sjónlig­gera upphæddirnar. – Eitt undirskot á 750 milli­ónir krónur árliga eru nógvir pengar. Um alt skal takast inn í lønarskatti svarar tað til, at skattaprosentið hækkaði 10 prosentstig, tað vil siga, at fólk skuldu goldið nærum ein fjórðing meiri í skatti enn tey gera í dag. Johnny í Grótinum sig­ ur, at hóast vit sjálvandi eiga at hyggja at, hvussu al­ mennu útreiðslurnar kunnu minka og inntøkurnar veksa, so mugu vit eisini hyggja at demografiska trupul­ leikanum, sum Búskaparráðið eisini leggur serligan dent á í frágreiðing síni. – Vit kunnu ikki stara okk­um blind upp á at knokk­ royta tey, sum búgva í Før­ oyum, ella at spara innan almenna geiran. Vit mugu eisini hyggja at, hvussu vit kunnu fáa fólk at støðast her, og hvussu vit kunnu draga tey ungu aftur til Føroya, sigur hann. Stóra avbjóðingin liggur nevniliga í hesum, at før­ oyska samfelagið blívir við at siva ung fólk. – Tað sum drívir hetta stóra varandi undirskotið er, at vit ikki megna at draga tey ungu aftur til Før­oya eftir lokna útbúgv­ ing, sigur Johnny í Grótin­ um, sum eftirlýsir, at polit­ iska skipanin tekur til sín nakrar av teimum tilráð­ ingum, ið vóru gjørd í álit­ in­um “Fólkaflyting og fólka­ vøkstur,” ið varð skrivað í 2013. – Í álitinum standa nøkur rættiliga ítøkilig uppskot, men enn eru einki framt av teimum, sum vóru raðfest sum nummar eitt til fimm, sigur Johnny í Grótinum, bú­skaparfrøðingur. Tá Bú­ skaparráðið nú hevur ment eitt rokniamboð til at lýsa avbjóðingarnar við fíggjar­ liga haldførinum, hevði tað eisini verið hóskandi, at tey í komandi frágreiðing eis­ini komu við og eftir­ rokn­aðu nøkur ítøkilig boð upp á loysnir upp á avbjóð­ ingarnar. Mugu draga tey ungu aftur til Føroya Størsti vekleikin við frágreiðingini frá Búskaparráðnum, er at har eru eingi boð upp á loysnir, sigur Johnny í Grótinum, búskaparfrøðingur. Danjal av Rana Jørgen Niclasen er greið­ur yvir tær vænt­aðu demo­ grafisku broyt­ingarnar og hædd verður tikin fyri teim­um í arbeiðinum við kom­andi fíggjarkørmum, sum skulu leggjast fram innan 1. apríl. Tað sigur Jørgen Niclasen, tá hann verður spurdur um at gera viðmerkingar til frá­greið­ ingina frá Búskaparráðnum. Hann sigur tó, at í Fíggjar­ málaráðnum meta tey ikki, at talan er um 750 milliónir, sum fara at mangla í, men at upphæddin verður um­ leið 300 milliónir. – Búskaparráðið bygg­ ir sína frágreiðing á fram­ rokningarnar hjá Hag­ stovuni, sum vísa, at fólka­talið fer at minka við sjey prosentum framyvir. Tey tølini, vit nýta í Fíggjarmálaráðnum eru nakað bjartskygdari, og taka hædd fyri, at fólkatalið er vaksið seinastu tíðina, sigur Jørgen Niclasen, lands­stýrismaður í fíggjar­ málum, og minnir á, at or­søkin til at framløgan hjá Búskaparráðnum er fyrst í mars, júst er fyri, at Fíggjarmálaráðið skal hava møguleika at taka ráðini til sín í arbeiðinum við fíggjarkørmunum, sum skulu leggjast fram innan 1. apríl. Jørgen Niclasen sigur, at eingin ivi er um, at okkurt má gerast, og at tiltøk mugu setast í verk beinanvegin. – Vit sleppa ikki undan eini pensjónsnýskipan og øðrum tiltøkum. Avbjóð­ ingin er her og nú, ikki um 35 ár. Okkurt má gerast, men tíbetur vænta vit, at upphæddin er nakað lægri enn tann, sum Búskapar­ ráðið førir fram. Búskaparráðið mælir til, at okkurt verður gjørt fyri at hækka inntøkurnar, men hesum er Jørgen Niclasen ikki samdur í. – Eg skilji ikki, hví heim­ ini runt landið skulu hava minni, fyri at tað almenna skal hava meira. Tí haldi eg, at vit mugu heldur hyggja at møguleikanum at tálma útreiðslurnar hjá tí almenna, heldur enn at økja almennu inntøkurnar. Tó so, allarhelst er neyðugt at gera eitt sindur av báð­ um, sigur hann. – Skulu vit seta tiltøk í verk fyri at finna 750 milliónir krónur, so verð­ ur tað eitt sjokk fyri sam­ felagið, og eg vænti, at fólkatalið hevði mink­að væl meiri, enn fram­rokn­ ingarnar frá Hag­stovuni vísa til. Jørgen Niclasen gleðist tó um, at Búskaparráðið hevur sett spurningin um demografisku broyting­ar­ nar á breddan. – Frágreiðingin vísir at vit mugu seta fokus á fólka­talið, á at skapa fólka­ vøkstur. Tað sæst týðiliga, at væntaða minkingin er av fólki í arbeiðsførum aldri. Tað er altavgerandi fyri fíggjarliga haldførið í framtíðini, at fólkatalið veksur, og vit politikkarar mugu taka hesar avbjóð­ ing­arnar í størsta álvara, sigur hann. Avbjóðingin er her og nú Jørgen Niclasen sigur, at hann er samdur við niðurstøðuni hjá Búskaparráðnum, men at Fíggjarmálaráðið metir, at talið er ov høgt. Talan er um nærri 300 milliónir, sambært Fíggjarmálaráðnum.