hósdagur 12. mars 2015síða 29

FRÍGGJADAGUR 12. MARS 2015 SOSIALURIN 30 29 Komandi partur Í komandi parti greiðir Øssur millum frá, hvussu tað var, áðrenn fólk fingu WC. R agnhild, mamma Øssur, dugdi eisini væl at greiða frá. Tað er so heppið, at nógv av tí er niðurskrivað. Ragn- hild var fødd í 1904, so hon greiddi frá einum heilt øðrum tíðarskeiði enn Øssur. Vit taka eisini brot úr hennara frásøgn: Barndómsheimið hjá mær liggur við ”Niels Finsens minde”. Hans og eg settu búgv í 1924 á Schrøters trøð. Kommunan átti trøðna, hagani keyp tu vit grundøki. Hetta var so einasta húsið har um leið í fleiri ár, Hans Jacob Jacobsen, Smæran, var nærm asta hús. Einki el ljós var. Kommunan lat okkum fáa eina gamla petroli ums lykt frá Poul á Jagri, ið hevði gøtu lykt irnar undir hond. Vit skuldu tendra hana sjálvi. Tá var langt eft ir til húsini. Har var vallað men bøla myrkt at ganga. Tað var hvørki ljós ella kloakk. “Ísframleiðslan” Um veturin, tá ið ísur legðist á tjarn ir nar, keypti Jens Olsen, sum hevði Handils- foreiningina, sum nú er Kafé Natúr, ísin frá arbeiðsmonnum, sum brutu hann upp og bóru hann við leypi við roka á. Teir fingu vist fyri kilo av ísinum, teir avreiddu. Tí mátti leyp ur in fyllast mest møguligt. Ill gongt var at ganga við hesi tungu byrðu oman millum húsini á Brekku. Tað var ein smøl og brøtt gøta móti Dimma lætt ing oman ígjøgnum kanal- ina til ”íshúsið”, sum lá niðri á Lava. Hetta var áðrenn nakað var, sum æt frysting. Havnarmenn fóru tíðliga upp Havnarmenn vóru dúgligir traðar menn. Teir lagaðu hin gitna Stóra garð, sum røkk frá Válgaravík yviri á Tórgarði. Hann endaði úti í Sanda gerði, og innan fyri hann vóru nógv- ar træðir. Hetta var í 1895, tá var Havn in lítil. Tað búðu tá eini 2000 fólk í Havn. Vit børn kundu óttaleys spæla á gøtunum, tað vóru eingir bil ar ella syklur. Eg vaks upp við Quillingsg arð í Lagabrekku. Har var ein slætti sum kallaðist ”Niðri í Eyri”. Har var vanligt ”spælipláss” hjá børnum. Ungdómurin plagdi um kvøld ar nar ”at fara upp á gólv” at dansa, tá lyktirnar vóru tendraðar. Eingi børn vóru vanliga úti longur enn til lyktirnar vóru tendraðar. Havn ar fólk fóru vanliga tíðliga til songar og tíðliga upp, um kl. 6-7. Arbeiðsdagurin var langur og strangur. Eitt spælipláss var á Abbatrøð. Har var alt bøur. Vit heintaðu sóljur, sum vit seymaðu til hálsband og summar dáar til armband. Áarvegurin tá Latum okkum fara ein túr niðan eftir Áarvegnum, áin rennur so hugna liga framvið Áarvegin, stundum lagr andi og stundum buldrandi. Í Amtmansgarðinum vuksu stór trø, greinarnar hingu út yvir ánna, eitt sera vakurt gullregn við sínum vøkru gulu blómum. Longri uppi var havin hjá Djóna í Geil og hjá Lützen og Restorff. Í Meinigheitshúsinum gingu vit í sunnu- dagsskúla. Um summarið fóru vit útferð við matpakka út í hagan í Sortu díkið , [har Norðalandahúsið nú stendur]. Stundum fóru vit út á Boða nes. Har var hugnaligt. Stór fløta var at spæla á. Strondin var um gird av skelsandi. Tá var siður at stroya skelsand á túnið til hátíðirnar um páskir og hvítusunnu. Niðri á sandinum undir Fúta stovu var eitt tað besta spæliplássið. Her savnaðust børnini aftaná skúla tíð. Áin rann oman gjøgnum sand in, so tað var eitt roysni at loypa yvir um. Tað var ikki altíð, at tað eydn aðist uttan at blíva vátur. Men tað sakaði einki. Vit høvdu góðar før oyskar sokkar sum vermdu væl. Har var gott at spæla. Uppi á Abbatrøð var alt vallað, eingi hús. Tvær stórar tjar nar lógu har. Millum teirra var ein vollur at ganga eftir yvir til Frúu trøð, har tey hoyggjaðu. Um veturin legð ist ísur á tær, har plagdu vit at skoyta. men tað bleiv so stutt tíð, tá komu arbeiðsmenn og brutu ísin upp, hann skuldi seljast til íshúsini. At skjóta fyri kongi Eitt stórt upplivilsi var fyri skúla børnini 26. september, tá ið Kristian 10. kongur hevði føðingardag. Vit skuldu møta upp og marsjera yvir á Skansan við hornblástri á odda. Øll vóru so uppskrýdd og latin í før- oysk ar sokkar og rotuskógvar við reyðum tveingjum, føroyskar tuflur, fyri klæð, nýggj reyð flættibond. Komin yvir á Skansan stóðu politist ar nir klárir við kanónirnar. Teir vóru kvartermeistarin, Sámal á Krákusteini, Georg í Skrivara stovu, Sámal hjá Aggusteini, Poul í Snikkarastovu, August í Barna stovu, Johan í Barnastovu. Verju skipið Beskytteren lá á vág- ni. Kvartermeistarin rópti “første kanon fyr”, so skutu teir. Be skytt eren svaraði aftur ímóti. Amt mað ur in helt talu fyri kongi, 9 hurraróp rung aðu, hornmusikkurin spældi ”Det er et yndigt land”, ”Kong Kristian stod ved høje mast” og “Eg oyggjar veit”. Tey flestu tóku húgvuna av, men verri enn so øll. Anna Askham f. 1901, fortaldi í 2003 frá eina serligari hending í 1914 tá fyrri veraldarbardagi var brost in á einar tveir mánaðar fram man undan. Og tað vildi ikki øðrvísi til, at júst meðan tey skjóta fyri kongi, kemur ein enskur krússari í Nóls oyarfjørð. Teir høvdu hoyrt skot ini. Umborð har var tað sera nær liggjandi at hugsa, at týskarar høvdu tikið Føroyar, og at hetta var eitt fíggindaálop, sum var í gongd. So her var ikki annað at gera enn at fara at rigga til mótálop. Men so langt kom tað tó ikki. Bretski konsulin, Valde mar Lützen, fór umborð at greiða frá, hvussu hetta hekk saman, so hen da diplomatiska kreppan fekk ein friðarligan enda. At kasta nót Vanligt var í Havn um hetta mundi, at øll børn skuldu vera inni, tá ið lykt ir nar blivu tendraðar. Hetta bleiv yvirhildið, undantak var tá ið okkurt serligt var á vási. So kundi tað henda, meðan vit spældu og dans aðu Niðri í Eyri, at onkur kom og rópti: “Teir kasta nót í kvøld”. Ring urin slitnaði, og øll runnu oman á Kongabrúnna. Tá hoyrdu vit rópini “Dragið fyri eystan, dragið fyri vestan”. Nú komu teir inn við nót ini. Har sóu vit ta vøkru sjón, sum eg aldrin kann gloyma, stóra sprakl andi seiðarúgvu liggja á sandi num undir gomlu Fútastovu, [har íslendska sendistovan er í dag]. Ein vøkur kvøldmynd, sandurin og áin og tey gomlu húsini í Gong ini við petroliumslampuljósi og tor vroykur úr skorsteininum. Vit runnu heim eftir ílati og fingu okk um nakrar murtar. Onkur seiður mundi vera uppi í. Tað løgdu menn inir einki í. Tað var soleiðis tá í gran na lagnum, at um onkur hevði verið við at kasta nót, lótu teir altíð gran nar nar fáa burturav. Vit fingu eisini seið, mær dámdi so væl at kryvja. Tá kundi ein fáa sær nakrar livrar burtur- av, tí Handilsforeiningin keyp ti livur. Man skuldi sjálvur koyra tær í eina tunnu sum stóð mill um húsini hjá Jørgin á Sandi og Handilsforeiningina. Vit fingu nøk ur oyrur fyri tað. 10 og 25 oyru vóru nógvir pengar hjá børnum tá. Fór man eitt ørindi fyri onkran fekk man eitt 5 oyra, frá summum bara ein sukurmola. Vit børn høvdu nógvar reglar at ganga eftir. Ein var tann ongantíð siga nei, tá nakar bað okkum fara ørindi og ikki at vanta sær nak að aftur fyri. Frásøgn hjá Ragnhild skúl in, har Býráðið húsast nú. Skúlagarðurin var har, parkeringsøkið er í dag. Rundanum var lagað ur grótgarður. Portrið var út ímóti Áar- veg num, áraka har kioskin hjá “G” stendur. Tá ið eg byrjaði, var Zakaris Sørensen yvirlærari. Hinir lærararnir vóru: Holgar Bærentsen, Frk. Sivert sen, John Davidsen, Hanus Kamban, Sámal Erik Matras, Jacob Wenningsted, Mia Beier og Peter Poulsen “Petur Snikk”. Har gekk eg í 4 ár. Hampiliga væl mann hava gingið. Árs roynd- ina 1940 fekk eg virðisløn fyri ídni og góðan at- burð. Virðislønin var bókin, “Poul Nolsoe, lívs- søga og yrkingar” hjá Jakob Jakobsen. Bók in var handað mær síðsta skúladag í klassanum av yvirlærara Sørensen. Ì bókina hevur Jákup Dahl próstur skrivað: Øssur Debes fyri ídni og góðan atburð árs- royndin 1940, J. Dahl. Eingir hentleikar Heima vóru eingir hentleikar sum í dag. Ljósið var petroliumslampur. Ein hekk uppi yvir køks borðinum, ein hekk yvir spísiborðinum, ein sera vøkur standilampa við longum mess- ing fóti stóð á borðinum í dagligstovuni. Bert kalt vatn var í húsinum. Kolkomfýrur var í køkinum við vatnbeholdara at hita vatnið. Eisini høvdu vit primus. Aftan fyri komfýrin á veggi num hingu tvær rundar messingaplátir, har krókarnir, klovin og góðaráðjarnið hingu. Øll hesi amboð havi eg hangandi í kjall ara- num, eisini pinnagrevið (torvskeran), primusin, breyð skeran og kjøtmaskinuna. Kynt var við torvi ella koli, suðuroyar- ella enskum koli. Kolasøla var niðri á keiini, á leið har farstøðin er í dag. Har var eg vanur at fara við leypi at keypa. Kolið var vigað í leypin og gold ið kontant. Telling, sum var dani, stóð fyri sølu ni. Hann var giftur við konu úr Havn. Tey búðu í einum húsi inni í Reynagarði. Eg kendi væl børnini hjá teimum, onkur teirra var um ald ur við meg. Kolið var í bríkini við endan á køksborðinum útímóti forstovuni. Torvið var í bríkini frá komfýrinum til stovuhurðina. Und- ir skráninginum á loftstrappuni var brík, har mamma goymdi klæðir. Frá hesi brík ímóti kom fýrinum var bonkur, har var omma von at sita. Ragnhild, mamma Øssur Seiður verður kruvdur