týsdagur 17. februar 2015síða 44

20 lestrarblaðið 2015 Annika Kunoy Im  Løgtingið hevur frá 1. januar í ár játtað 600.000 til Mentamálaráðið at brúka til sálar­frøðing til miðnámsskúlanæmingar. Hetta er peningur, sum er markaður til at hjálpa næmingum, sum hava brúk fyri hjálp ella vegleiðing frá sálarfrøðingi. 600.000 krónur svarar til ársløn hjá al­ ment settum sálarfrøðingi, og hvørt hetta verður til ein sálarfrøðing, sum tænir øll­ um landinum, ella tímarnir verða lutaðir pro­sent­vís til hvørt øki, er enn ikki avgjørt. Tilmæli frá skúlunum er sent inn, og nú ligg­ur bólturin hjá Mentamálaráðnum. Enn er ongin avgerð almennakunngjørd um, hvussu peningurin verður nýttur. Sum nú er senda skúlarnir næmingar, sum eru í sálarligari kreppu, til egnan kommunulækna, líkamikið hvør trupul­ leikin hevur verið. Kommunulæknin av­ ger síðani, um næmingurin fær ávísing til sárafrøðing. Fær hann ávísing, skal hann allíka­væl gjalda 60 prosent av kostnað­ inum sjálvur. Sálarfrøðilig viðgerð við sálar­frøðingi undir Heilsutrygd kostar 739 krónur hvørja ferð. – Hetta hevur miðnáms­skúlanæm­ing­ urin, sum ofta er illa fyri, ikki ráð til, ella yvirskot til at raðfesta, sigur Hanna Jensen, lestrar­vegleiðari á Studentaskúlanum og HF-Skeiðnum á Kambsdali. Hendan játtan­ in verður tí ein stoytkoddi fyri tey, sum ikki eru sjúk, men kanska kunnu blíva alvorliga sálararliga sjúk ella tunglynd, um teir ikki verða loftað nú. – Í dag er tað soleiðis at skúlarnir av neyð hava betalt seg til nakrar tímar her og har, tí tað var so neyðugt, sigur Hanna Jensen. Hon heldur, at tørvurin fyri sálar­frøð­ ingi í modernaða samfelagnum er stórur. Kanningar vísa, at ung í dag eru við­kvæm­ ari, enn tey vóru fyrr, áðrenn vit øll vóru stovnsett frá vøggustovualdri. Fyrr vóru nógvir av trupulleikunum, vit dragast við, loystir heima, har foreldur og familja vóru tøk. Í dag er ongin heima, og børnini eru á stovni og í skúla. Trupulleikin er eisini, at stovnarnir ikki hava terapeutiska partin við, og børn og ung ganga einsamøll við trupul­leikum sínum og hava brúk fyri at tosa við onkran, greiðir Hanna Jensen frá. – Vit hava ikki fylt stovnarnar við teim­ um tilboðnum, sum man annars hevði havt. Var man enn heima, so hevði man havt handan samtalu partin við, sigur hon. Øll menniskju, sum umboðaði eru í samfelagnum, eru eisini umboðaði innan skúlagátt. Tí er tað ymiskar grundir til, at ung hava brúk fyri einum slíkum tilboði. Summi hava strongd, tunglyndi, kropsligar sjúkur, hava verið fyri ágangi, ella hava ann­að at dragast við, sigur hon. Tað er nógv press á næmingum á mið­ námi. Krøvini eru høg, bæði innan- og uttaní­frá. Tað er eitt støðugt trýst á at fáa góð úrslit, hava høg mál, tora at fara út í heim, hava spennandi frítíðarvirksemi, vera sosial og arbeiða fyri at tjena pening. – Tað er so nógv sum byrjar at spretta fram, tá ung ganga í miðnámi. Hjá onkrum eru neurosir á veg og hjá øðrum sprettir gomul sorg upp um minnir sum ikki av­klár­ að. Knappliga er alt á borðinum, blandað við presentatións-angist, at tey ikki makta onkra lærugrein, og tað sosiala lívið í einum flokki. Tá eigur man at møta teim­um. Tað er tann fyribyrgjandi parturin, sum kann loysa seg, sigur Hanna Jensen. Nú fáa næmingar ókeypis sálarhjálp Á miðnámsskúlunum í Føroyum eru umleið 3000 næmingar, um handverkarnarnir verða taldir við. Fyrr hava næmingarnir ikki kunna farið ókeypis til sálarfrøðing, um tørvur hevur verið á tí, men hetta er nú broytt Kenn tín heila! Ongin heili er líka. Summir duga væl at loysa matamatiskar trupulleikar, men ikki so væl sosialar avbjóðingar. Aðrir hava stór­ an fan­tasi, men niðursett uppmerksemi. Ongin heili er betri enn ein annar, tað er brúk fyri øllum. Kennir tú tín heila, kanst tú lætt­ari biða um hjálp og samstundis áseta tínar avbjóðingar. Ven teg at góðtaka Og gloym undanførslur og ynskitankar. Skúla­ting eru torfør og einki stuttlig. Lat ikki tín heila lumpa teg til at hugsa um alt annað enn skúlating og hjálpa tær at gera um­ber­ingar fyri ikki at gera tey. Kenn tíni undanførslumynstur og ven teg at góðataka støð­una, sum hon er. Ger hjálpsamar handli­ ætlanar ístaðin. Kvøld terapi Gransking vísir, at 80% av okkara tanka­ virksemi er negativt. Hetta er normalt, men stressandi. Set teg hvørt kvøld og hugsa um dagin, sum er farin. Finn trý góð ting ella løtur og skriva tær niður. Soleiðis venur tú teg til at síggja tað góða í gerandisdegnum. Ven tyrlusjónarhorn og stýr dómaranum Tá tú kennir teg ovurstrongdan av øllum upp­gávunum, tú hevur fyri, og alt kennist vónleyst... Ímynda tær so, at tú fert við ein­ ari tyrlu uppfrá støðuni, sum tú ert í og fært eitt greitt yvirblik yvir alt sum gongur fyri seg. Hava tamarhald á tínum innara dóm­ ara. Døm eyðmjúkt, realistiskt og rættvíst, grundað á fakta, eins sum tú vildi mett um ein vin. Lat virðini vera tín vegvísara Hvat er týdningarmest fyri teg? Hvat ynskir tú skalt mynda títt lív? Hvat ynskir tú, at onnur merkja, tá tey eru saman við tær? Hava vit okkara virðir frammanfyri okkum og eru tilvitað um tey, vísa tey veg eisini tá ið alt sær svart út, tí virðir líma alt saman. Pausa Gransking innan kognitiva sálarfrøði hevur staðfest, at heilin hjá okkum bara hevur eitt ávíst fyribils goymslurúm fyri vitan. Ein heilapausu hjálpir eina løtu hvønn dag tær í longdini at reflektera og savna teg betri. Ein heilapausa snýr seg um at sløkkja fyri øllum ófriði og venda uppmerksemi ímóti tínum kroppi og andadrátti. Hav tað stuttligt! Gloym ikki at hava tað stuttligt! Hetta er ein heilt serlig tíð í lívinum, sum uttan iva fer at mynda teg sum ein persón. Skapa tær nógv góð minni, tí tað snýr lívið seg um. Sálarfrøðingurin – Ansa eftir tíni sálarligu heilsu Ung undir útbúgving eru undir serligum trýsti. Hetta trýstið kemur bæði innan, frá einum sjálvum, men eisini uttan, frá samfelagnum. Til ber at vera tilvitaður um, og taka stig til at ansa eftir eins egnu sálarheilsu, sigur Malan K. Zachariassen, sálarfrøðingur