hósdagur 19. februar 2015síða 34

10 Mentanarblaðið hjá Miðlahúsinum 2 • 20. ferbuar 2015 10 UMMÆLI Myrkur yvir arabia ankin um søguna sum eitt talv, stýrt av einum loynd­ um meistara, sigst vera kom­in frá tí týska heim­ spek­inginum Hegel. Eitt gott dømi um eina viðgerð av hesum tema er Ibsen-sjón­ leik­urin Kejser og Galilæer, har høvuðs­ per­sónurin Julian Apostata, róm­versk­ ur keisari árini 360-363, jagstrar tey kristnu, men ikki veit av, at hann á henda hátt kveikir slíkan eldhuga mill­ um tey, at kristindómurin verður tann sigrandi átrúnin. Tá ið Julian vildi for­ koma kristindóminum, bjargaði hann tí nýggju læruni. Hann telvaði, men visti ikki, at hann var amboð hjá einum loynd­ um yvirtelvara. Kanska kunnu vit síggja innrásina í Irak í 2003 sum eitt nútíðar dømi um hetta sama. George Bush yngri, Tony Blair og Anders Fogh Rasmussen gjørdu av at fara í hernað móti harðræðinum hjá Saddam Hussein. Teir hildu seg gróð­ur­seta eitt fólkaræði í tí arabiska Mið­eystri, men tann loyndi yvirtelvarin vildi nakað annað. Hvat hann vildi, síggja vit, nú felags­ skapurin ISIS leggur veldugar víddir í Irak og Sýria undir seg við teirri av­leið­ ing, at kristin, shia-muslimar og fólk úr smærri religiøsum bólkum í tíggju túsunda­tali antin verða dripin ella mugu flýggja frá húsi og heimi. Tað er tó part­ ur av hesi sorgarsøgu, at stjórnin hjá O­bama greidliga hevur sovið í tímanum. Fræið til ruðuleikan Myrkur legst í hesum árum yvir tað arab­iska Miðeystur. Men hvussu byrjaði henda søgan um ein í vaksandi mun dys- funktionellan heimspart. Um hetta hev­ ur amerikanski rithøvundurin og blað­ mað­urin Scott Anderson skrivað eitt stór­verk, eina hugfangandi, dramatiska og sera ruddiliga frásøgn um – sum hann tekur til - “kríggj, svik, imperiala fá­vitska og hvussu nútíðar Miðeystur varð skapt”. Sambært Anderson byrjaði niður­ferð­ in í Miðeystri í 1914, sum ein avleiðing av tí bardaga, ið tá tók seg upp millum tvær samgongur – Ententuna og Alliansu­na. Vit rópa henda bardaga Fyrra Heims­ bar­daga. Sum ivaleyst mong minnast, vóru í Ententuni Bretland, Frakland og Russ­land. Yvir av henni stóð Alliansan, t.e. Týskland, Eysturríki-Ungarn og Bul­ garia. Men 2. november 1914 fór eitt stór­ríki aftrat, Tað Osmanniska Ríkið (ella Turkaland) upp í kríggið í parti við Alliansu­ni. Um hetta mundið var alt Mið­eyst­ur stjórnmálaliga eitt óskrivað blað, og statir sum Irak, Sýria, Jordan ella Ísrael vóru ikki til. Alt hetta økið var undir turkiskum valdi. Men eftir at Turkaland var farið upp í bar­dag­an, fekk tann arabiska hálvoyggin so við og við avgerandi týdning. Og tað er hetta, Arabia sum tungan á vágskálini í eini orrustu, sum ongin kundi spáa um, sum bókin hjá Scott Anderson við­ ger. Høvuðspersónur í hansara frá­søgn er tann enski (upprunaliga írski) forn­ frøð­ing­urin Thomas Edward Law­ren­ce. Hesin maður gjørdist gitin á øðrum sinni í 1962, tá filmurin Lawrence of Arabia – har Peter O´Toole hevði høvuðsleiklutin – fór sína sigursferð um heimin. Arabarin Lawrence Fyrr varð hildið, at Týskland íbirti Fyrra Heimsbardaga. Í dag halda søgu­frøð­ ingar, at ábyrgdin lá á fleiri herð­um, m.a. eisini hjá Onglandi og Frak­landi. Eitt tykist semja vera um. Krígs­førslan, hjá herovastunum í hes­um og øðrum høvuðs­londum, var eyð­kend av ófati­ lig­um kleyvarskapi og ófati­ligari van­ virð­ing fyri landanna egnu her­monn­um og teirra avvarðandi heima. Umframt ovurstórt mannfall (um 15 milliónir) var avleiðingin stillstøða í upp til fýra ár, eitt blóðugt og bæði likam­liga og sálarliga traumatiserandi skot­grava­krígg, hvørs líðing og ræðuleikar ongin í dag megnar at ímynda sær. Tað er í hesum sambandi, at T.E. Law­rence verður áhugaverdur. Hann dugdi arabiskt, hann kendi hvørt gil og hvønn dal mangastaðni í Norðurarabia, hann kendi sinnalag og skikk­ ir so væl, at hann næst­ an var arabari. Og hann klakti so við og við eitt kollveltandi hug­skot. Arab­ia var ikki turk­ iskt, men hjáland und­ir sultaninum í Kon­stan­ ti­nopel. Hvat um tað eydnaðist at fylkja ar­ abiskar stamm­ur til uppreistur móti Turka­ landi? Ein arabisk­ur upp­reist­ur kundi gera av, hvør gjørd­ist vinn­ari, Ententan ella Alliansan. Emirurin í Mekka Lyklapersónurin í eini avtalu við arabarar var Hussein, emirur (seinni kong­ur), hvørs ætt hevði havt Mekka og Medina um hendur frá 10. øld. Hann var hashemittur, t.e. ættaður frá Hasim, lang­abba sjálvan Muhammed. Hann hevði fýra synir, m.a. Ali, Abdullah og Faisal. Lawrence sá skjótt, at Faisal var tann føddi høvdingurin, sáttligur, mentaður, vilja­sterkur maður við karisma. So spjadd­ar og óregerligar tær arabisku ættir­nar vóru, var brúk fyri einum fødd­ um leiðara. Ein slíkur var Faisal. Ar­beið­ið hjá Lawrence hevði við sær, at ein avtala varð gjørd millum Bretland og Hussein, fest á blað í 1915 í tí, sum verður nevnt McMahon-Hussein brævaskiftið. Vildu arabarar gera uppreistur móti Turka­ landi, skuldi Bretland afturfyri tryggja teim­um sítt egna, sjálvstøðuga ríki í Arabia. Fyrri heimsbardagi var tann stóri sorg­ar­leikurin í 20. øld, tá - sum skaldið sigur – “mót Fimbuls vetri glefsa glúpskir hund­ar”. Kríggið var ein vanlukka og eitt av imperialismunnar grefligastu mis­ tøk­um. Tann nýggja tøknin margfaldaði dráp, pínslu og larmterror á ein hátt, sum herovastar ikki høvdu tað sum æt av hugflogi til at fata. Eftir stuttari tíð stóðu mammur í hundrað túsundatali í Fraklandi, Bret­ landi, Russlandi og Italia og høvdu mist sín­ar synir. Til hvat? Til onki! Blóðbaðini í Verdun, Somme og á Gallipoli vóru somuleiðis øll úrslit av einum strateg­ iskum ódugnaskapi, sum søgan veit fá dømir um. Og bæði í Bretlandi og Frak­ landi vildu statsmenn og herovastar hava “endurgjald” fyri eyðmýking, burt­ ur­spilt virðir og farin mannalív. Syces-Picot sáttmálin Hvør skuldi rinda hetta endurgjald, um Ententan skuldi sigrað? Valið fall á Turka­land. Eydnaðist tað at vinna, vildu Frak­land og Bretland hava rovini, og rovini vóru Arabia. Sostatt var longu í 1916 gjørd ein onnur loynilig avtala, sum fekk navnið Sykes- Picot sáttmálin. Sam­bært henni skuldi Bretland fáa Irak og tað sum í dag er Jordan, og Frakland skuldi fáa Sýria. Tað franska og enska yvir­ valdið skuldi tó lutvís vera ein óbein­leiðis stjórnan. Umframt tað eydnaðist tað virknum zionistum, fyrst og fremst Chaim Weiz­mann (sum seinni gjørdist Ísraels fyrsti forseti) við tí gitnu Balfour-kunngerðini, at tryggja sær bretskt lyfti um eitt “heim fyri jødar” í Palestina. Trupulleikin var bara, at í Palestina búði frammanundan eitt fólk - palestinar - summi teirra kristin – og at hetta var teirra land. Tað kristna Europa hevði funnið eina eleganta loysn, nevni­liga at tváa sínar hendur og lata ósek í Palestina rinda prísin fyri, at tey sjálv í meira enn 19 øldir høvdu jagstrað, myrt og vanvirt jødar í Europa. Øllum hesum hendingum og mongum øðr­um greiðir Scott Anderson frá. Vit hoyra um álopið á Gallipoli, sum kostaði næstan 250.000 bretskum hermonnum lívið. Vit lesa um, hvussu turkar í hevnissøk royndu at beina fyri tí armenska fólkinum. Ræðulig er frá­søgn­ in um tann kvinnuliga jødiska njós­nar­an Sarah Aaronson, sum var tikin til fanga av turkum, illa pínd og doyði ein nøtr­ andi syndarligan deyða í Nazareth tann 9. oktober 1917. Søgan um, hvussu for­ eldr­ini hjá Lawrence flýddu úr Írlandi og end­aðu í Oxford er merkilig og spennandi sum ein skaldsøga. Ibn Saud og Khomeini Men fyrst og fremst er hetta søgan um, hvussu arabarar, í fyrstuni á kamelum, sein­ni við nútíðar spreingivápnum, tryggj­aðu Fraklandi og Onglandi sigur á Turka­landi og aftur fyri blivu sviknir. Tveir av synunum hjá Hussein gjørdust kong­ar, Faisal í Irak og Abdullah í tí nýgg­ja ríkinum Jordan, men dreymurin um eitt stórarabiskt ríki var av ongum. Av somu orsøk lækkaði umdømið hjá ha­sje­mitt­unum, og ein nýggjur valds­ harri, Ibn Saud, trein inn á pallin og legði at kalla alt Suður-Arabia, har brátt oljan fór at spríkja, undir seg. Soleiðis gjørdi Bretland tað bragd at trygg­ja einum fanatiskum wahabitti, við eina­ræði, afturhaldi og kvinnukúgan á skrán­ni, høvuðspartin av Arabia, eins og sama Ongland saman við USA í 1953 við ein­um kvetti feldi tað einasta fólkaræðið í øki­num, tað hjá Mossadegh í Iran, og ruddi slóð fyri Khomeini ajatollah. Er tað at undrast á, at hesi lond nú syndrast í dys­funk­tionellum ruðuleika? Og teir ISIS-høvdingar, sum hevja Saurons svørð í tí nýggja Mordor í Irak og Sýria, eru teir ikki fyri ein part vesturheimsins egna verk? T.E. Lawrence var tann romantiska hetj­an, sum vakti eitt eksotiskt fólk úr dvala og gjørdist tess leiðari og strategur. Móti krígsenda var hetjuglæman nakað blikn­að, og Lawrence dálkaði sínar hend­ ur við ræðuligum gerðum, m.a. móti verju­leysum turkiskum hermonnum. Hetja og svíkjari Umframt tað sveik Lawrence arabar­ar­ nar, og hann visti tað betur enn nakar ann­ar. Tá ið hann tann 18. oktober 1918 varð kallaður til viðtal á Buckingham Palace, og Georg V kongur skuldi gera hann til Knight Commander of the Order of the British Empire, segði hann sáttliga við kong, at hann tók ikki av. Støðan var óvæntað, tí tað var ongan­ tíð hent í kongaríkisins meira enn 900 ára longu søgu, at nakar havnaði einum slík­u­m heiðuri. Mary drotning var rúk­ andi óð, men Lawrence, sum vanvirdi alt snobbarí, vendi sær stillisliga á og fór avstað. Lawrence bar alt lívið djúp sálarlig arr eftir sín leiklut í Miðeystri. Hann fekk tó skrivað eina bók – Vísdómsins sjey súlur. Tey seinastu árini búði hann í einingi í einum stað, sum rópast Clouds Hill. Tann 13. mai 1935 kom hann heim á motorsúkklu, eftir at hava sent eitt fjarrit. Hinumegin frá á tí smala veg­ num komu tveir dreingir á súkklu. Hann royndi at skáka undan, men mis­ ti tamarhaldið á síni motorsúkklu og slongd­ist av henni, so høvdið brast í asfaltið. Hann lá í óviti í seks dagar og and­aðist á Bovington Camp sjúkrahúsi 19. mai 1935. Hann var 46 ár. Scott Anderson: Lawrence In Arabia. Forlagið Doubleday. $28.95. T Hanus Kamban T.E. LAWRENCE OG UPPREISTURIN MÓTI TURKUM