týsdagur 24. februar 2015síða 8

Mikudagur 25. februar 2015 · Nr. 23 8 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Vilmund Jacobsen Í sínum útgangsstøði veit læknin ikki, hví tú kemur, men hjá nøkrum læknum er tað meira vanligt, at tú upplýsir, hvat tær bagir, tá tú bíleggur læknavitjan. Men, tað eru ikki øll, sum eru erlig, tá tey tosa við læknaskrivaran, og tað er heldur ikki óvanligt, at orsøkin til læknavitjanina ”broytist” frá bílegging til sjálva viðtaluna. Tá viðtalan so byrjar, er skilagott, at sjúklingurin greiðir frá sínari heilustøðu. Læknin hevur tagnarskyldu - eisini um, hvussu nógv søtmeti, tú etir, hvussu nógv alkohol, tú drekkur, hvussu nógvar sigarettir, tú roykir, at tú heldur kynsliga sam­veru vera keðiliga - ella, at tú einki skil hevur á tínum fíggjarligu viðurskiftum. Rammurnar fyri tí ”normala” eru ógvuliga víðar, og tí kemur tín lækni - fyrr ella seinni - at hoyra um øll møgulig viðurskifti frá sínum sjúklingum. Um tú erliga greiðir frá tínari alkoholnýtslu, alternativum við­ gerð­um og vantandi motión, hev­ ur læknin best møguleikar at hjálpa tær við tínum heilsuligu av­bjóðingum. Heilivágur og aðrar við­gerðir kunnu ávirkast av tínum lívsstíli, og tí er tað umráðandi, at læknin fær neyðugu kunningina. Læknin ikki dómari Tað er ikki uppgávan hjá læknanum at vera dómari. Líkamikið, hvussu tú livir títt lív, kann læknin hjálpa tær við tínum heilsuligu trupulleikum, og tað er ikki avgerandi, um tú sjálv/-ur er sek í tínari støðu ella ei. Ráðini eru tí at fara til lækna, tá tú ert sjúk/-ur - eisini, um tú sjálv/-ur ert orsøk til trupulleikarnar. Hevur tú eina fótfinnu, eitt løgið útslett ella fepur er tað kanska ikki so trupult at greiða støð­una, men í fleiri førum eru sjúku­eyð­kennini meira ógreið og vísa seg bert í serligum støðum. Í slíkum førum kann tað vera ein góð hjálp, um tú skrivar niður, hvørji eyðkenni tú upplivir - og í hvørjum samanhangi. Flestu sjúku­ greiningar verða stillaðar eftir teimum sjúkueyðkennum, soleiðis sum sjúklingar lýsa støðuna. Hin­ vegin verða kanningar oftari brúktar til at staðfesta ella avsanna tey sjúkueyðkenni, ið eru. Spyr neyvari Merkir tú kanska, at læknin ikki leggur í tíni sjúkueyðkenni? Heldur tú, at læknin er avvísandi um tað, tú heldur tær bagir? Orsøkin kann vera, at sjúku­ eyðkennini ikki hava ”relevans” hvørt til annað - ella, at onkrar av tínum staðfestingum eru vanligir og ikki vandamiklir trupulleikar, sum vanliga ganga yvir og í øllum førum ikki krevja viðgerð. Skilagott er at spyrja neyvari, um tú upplivir, at læknin er av­ vísandi um okkurt av tí, tú fortelur honum. Viðhvørt kann tað vera soleiðis, at trupulleikarnir í egnum lívi hópa seg upp, og tá kann tað vera freistandi at royna at finna eina loysn, sum fevnir um allar trupul­ leikarnar undir einum. Men, undir teirri skipan, sum praktiserandi læknin arbeiðir, eru rammurnar við 15 minuttum í viðtalu ikki eggjandi. Tað kann eisini kennast ørkymlandi síðuleypandi at skula til nógvar ymiskar kanningar hjá serlæknum. Kennur tú teg at hava nógvar ymiskar trupulleikar, eigur tú at taka teir allar við og saman við læknanum kunnu tit leggja eina ætlan um, hvussu hesir verða loystir, ein fyri og annar eftir. Tú eigur at lata læknan vita, hvør tín størsti trupulleiki er, og skilagott kann vera at royna at loysa tann trupulleikan fyrst. Far aftur og aftur Alt ov nógvir sjúklingar fara eina­ ferð til lækna, og um trupulleikin ikki verður loystur á hesi vitjan, følir sjúklingurin, at læknin ikki megnar at loysa trupulleikan. Men, í nógvum førum eru fleiri møgu­leikar fyri viðgerð fyri somu pínu ella líðing. Um ein viðger ikki virkar, kann saktans vera, at ein onnur virkar. Læknin hjá tær fær heldur ikki afturmeldingar um gongdina frá øðrum enn tær, og fortelur tú ikki, at trupulleikin er har framvegis, kann læknin ikki vita, hvussu vorðið er. Tí er skilagott at fara aftur og aftur til læknan, til trupulleikin er loystur - ella, at tú finnur ein ella annan skilagóðan hátt at liva við trupulleikanum. Er trupulleikin ikki einfaldur, men kanska tunglyndi, óstýrandi blóðsukur ella líknandi, kann tað vera eitt gott hugskot at gera avtalu um regluligar læknavitjanir yvir eina tíð, soleiðis at tú og læknin kunnu tosa um, hvussu viðgerðin skal verða. Hjá læknanum er tað tú, sum skal taka avgerð um, hvat tú vil og ikki vil í samband við heilsu. Læknin hevur eina rúgvu at vitan um, hvørjar avleiðingar tíni val kunnu viðføra, og hann hevur eis­ ini møguleikar at vísa tær á við­ gerðir og serlæknar. Men, tað er lítil meining í, at læknin gevur tær eina resept, um tú ikki tekur heilivágin ella fylgir viðgerðini. Tað er títt val, tí læknin kann bara bjóða sær at hjálpa tær at loysa trupulleikarnar, men tað er tú sum sjúklingur, ið eigur avgerðina, hvørt tú vil hjálpast ella ei. Tað kann vera trupult hjá læknanum at finna fram til eina aðra viðgerð, um læknin ikki veit, hví tú ikki vildi fylgja fyrra til­ mælinum um viðgerð. Í nøkrum førum noyðist tú sum sjúklingur at gera upp við teg sjálvan, um tú yvirhøvur vilt vera við til at loysa tínar heilsutrupulleikar - ella, um tú helst vil hava tína fríheit at liva títt lív, soleiðis sum tað nú einaferð er. Tú tú kemur inn í viðtaluhølið, er, sum áður nevnt, lítil tíð til prát við læknan, og er talan um persónlig viðurskifti, situr tú skjótt við einum klumpi í búkinum. Summi hava lætt við at gráta og onnur kunnu byrja at skelda. Uppaftur onnur gerast eyðmjúk og kunnu hava trupult við at seta krøv, bæði til lækna og viðgerð. Tað rættasta, tú gert, er at vísa læknanum álit. Uttan fyri viðtaluhølið er ikki vanligt at fortelja um harðan lort ella gylliniæðr (hæmoritur) upp á 15 minuttir, men soleiðis er hjá læknanum. Tá tú heldur, at tað er trupult at fortelja læknanum um slíkt, er gott at vita, at tað er náttúrligt at vera lotur ella flovur, men slíkt upplivir ein lækni alla tíðina. Eisini menniskju Heldur tú, hóast øll góð læknaráð, at læknin hjá tær ikki kann hjálpa tær við tínum trupulleikum, eigur tú at umhugsa at skifta lækna. Í viðurskiftunum millum sjúk­ ling og lækna er neyðugt, at álit og helst sympati er - serliga frá sjúklingi til lækna. Læknin hevur lættari við at halda sær pro­ fessionelt til ein sjúkling, og tí er tað sjáldan læknin, sum biðir teg finna ein nýggjan, men tað kemur fyri. Tað stutta er, at hevur tú ikki neyðuga álitið á tínum lækna, eigur tú at fara til ein annan, sum tú hevur tað betri við. Kelda: www.helse.dk Tá tú ert til læknaviðtalu, hevur tú vanliga einar 15 minuttir av tíðini hjá læknanum. Hesa løtu skal tú bæði fortelja, hvat tær bagir, og læknin skal antin fremja ella leggja eina ætlan um viðkomandi kanning, eins og tosast skal um møguliga viðgerð. Við eitt sindur av fyrireiking, kann læknavitjanin kortini gerast ein góð uppliving Tú mást brúka orku – fyri at fáa orku Tað er vælkent, at skalt tú fáa orku, noyðist tú eisini at brúka orku. Motión er ein av bestu keldunum til orku, men hvaðani skal orkan koma til at íðka motión? Tey spurdu í einari danskari kanning halda, at arbeiðið krevur so nógva orku, at tey ikki fáa íðka motión í frítíðini. Ein av stóru avbjóðingunum er, at fólk ikki hava høvi at røra seg nóg mikið á arbeiðsplássinum. Avleiðingin er, at fólk kunnu koma at dragast við pínu og aðrar trupulleikar í kroppinum. Í gerandisdegnum kann strongd og arbeiðstrýst vera við til at veksa um sjúkufráveru, og tað minkar um produktivitet og trivnað. Strongd er eisini ein stór avbjóðing á fleiri arbeiðsplássum, sigur kanningin. Kelda: www.helse.dk Soleiðis fært tú meira burtur úr læknavitjanini heilsa Heldur tú, at tín lækni ikki kann hjálpa tær, eigur tú at umhugsa at skifta lækna. Hevur tú ikki neyðuga álitið, eigur tú at fara til ein annan lækna, sum tú kanst hava størri álit á Tú noyðist at gera upp við teg sjálvan, um tú yvirhøvur vilt vera við til at loysa tínar heilsutrupulleikar - ella, um tú helst vil hava tína fríheit at liva títt lív, soleiðis sum tað nú einaferð er