hósdagur 26. mars 2015síða 32

8 Mentanarblaðið hjá Miðlahúsinum 3 • 27. mars 2015 fyri tí ókenda it kunnu ilskast ella gleðast, tá vit raka við nýggjar mát­ar at siga søgur. Tað velst alt um, hvussu okkara ger­and­isdagur er, hvørjar royndir vit hava, og hvørjar tank­ar vit gera okkum um at deila makt, vitan og und­ir­hald við medmenniskju okkara. Fyri fáum árum síðani østu politiskir flokkar, sum vit sjálv høvdu valt á ting, seg upp um kynsvillingar, sum skuldu í viðgerð, tí teir vóru sjúkir og vilstir. Men so kom LGBT-rørslan og fór á Facebook og broytti al­ mennu hugsanina, so tað bleiv stovureint at liva eitt lív sum samkyndur. Í dag er eingin rættsiktaður pol­it­ik­ari, sum hevur dirvi at broyta hesa sannkenning, ið hvørt ár savnar í túsundavís av atkvøðum undan tjóð­ar­deg­ num. Ógrundaða ræðslan er sett upp á pláss. Listin sum leiðregla Kynstrið at prenta, sum var gamalt í Kina, kom til Evr­ opa, tá Johannes Gutenberg (1398-1468) legði lunnar und­ir bókaprent í 1439. Nú kundu onnur enn bara skrift­ lærd lesa bøkur, akkurát sum Umberto Eco (f.1932) so stutt­liga sigur frá í krimisøguni Navn rósunnar (1980), har lykilin til stongda kleystursbókasavnið verður funn­in. Ivaleyst hevur henda nýggja og breiðkaða formidling loypt ræðslu á fólk, nú rennessansan kom í pergament, og onnur enn tey ráðandi sluppu at lesa og greina. Í málninginum síggja vit ávarandi senur úr ger­and­ is­lív­inum hjá evropeiskum samtíðarbóndum í óhugna­ lig­um málningum hjá Pieter Breugel eldra (1525-1569). Mynda­ligu ávaringarnar skulu helst minna áskoðaran á æv­ig­an glatan, um hann ikki heldur seg til eitt sømiligt og borg­ar­ligt lív, so sum kirkjan prædikar. Byltingar skapa ræðslu Í okkara tíð er ræðsla altíð komin á fólk, tá nýtt kynstur, ið skap­ar nýggjar mátar at miðla og deila makt uppá, sting­ur seg upp. Bara úr okkara tíð kunnu nevnast tekni­røð­ir, video, filmur og telduspøl. Samtíðin hevur fat­að hesar miðlar so subversivar, at brúnasíðar nevnd­ ir mugu setast at umsita viktorianskar lógir við rætti at sensurera og krevja inn tálmandi skattir og stutt­ leika­gjøld. Í summum londum kann eisini lóggáva í sjálvum sær elva til ræðslu, til dømis í Danmark, tá porno varð loyvt at vísa á myndum í 1969. Sama ræðsla sæst á Tingi við­víkj­andi afturvendandi málinum um fosturtøku. Vit for­ganga sum tjóð, um vit loyva hesum inntrivi í kvinnu­kroppin, siga tey ræddastu, uttan at geva sær far um, hussu góð okkara hagtøl eru. Men sjálv søgan er betri enn tølini og fær bein at ganga á í almenna rúm­ in­um. Bretski sosiologurin Stanley Cohen (1942-2013) brúkti í 1972 heitið the folk devils um tey, sum miðlarnir av onkrari orsøk fara at ávara um, so ræðsla kemur á tey, sum brúka miðlarnar. Hugsaða ræðslan breiðir seg úr miðl­unum út í almenna rúmið og gerst ein almenn mor­alsk ræðsla, sum tekur fólk av fótum og kann hei­ mila ymsar at­gerð­ir, innsavningar til neyðstødd, eftirlit við iva­som­um ungdómi, ella fullkomið forboð fyri ávís­ um við­urskiftum. Cohen varpaði ljós á ungar ótillagaðar menn, mods og rockers, úr bretsku arbeiðarastættini. Mods, sum vóru nógv frammi í 60’unum, eru eisini evni í Quadrophenia hjá The Who í 1973. Kanadiski miðlagranskarin Mar­ shall McLuhan (1911-1980) og bretski sosiologurin Jock Young (1942-2013) hava í ávikavist 1964 og 1971 við­ gjørt líknandi ungdómsbólkar, sum skapa ræðslu í eini leit­an eftir samleika, ofta í kriminellum brotasjógvi og við nýggjum hóttandi outfitti og atburði. Ræðsla í miðlunum Amerikanski metsøluhøvundurin Gavin de Becker (f. 1954) skrivar í fyrstu bókini The Gift of Fear (1997) um eina ólukkuliga hending, har ein skúladrongur lurtar eft­ir tónleiki í einum Walkman, og ansar ikki eftir, at eitt tok kemur framvið. Hann doyr á staðnum. Ístaðin fyri at ráða ungum til at vera ansin í ferðsluni, meðan tey lurta eftir tónleiki, so verður søgan vinklað soleiðis í lok­alu av­ís­ini: ”Mað­ur drip­in meðan hann lurt­aði eft­ir heavy-rock”. Grav­andi journ­al­ist­ur­in hev­ur funn­ið út av, at á kass­ettu­band­in­um hjá hampi­liga skúla­drong­in­ um vóru sangir hjá Ozzy Osborne. Søgan elvdi til miðla­ ræðslu, ið aftur elvdi til rættarsókn móti plátufeløgum og rock­tón­leik­ar­um, sum foreldur og moraliserandi bólk­ar góvu skuld­ina fyri kriminella atferð og í ringasta føri sjálv­morð. Tá tveir tíggju ára gamlir dreingir í Bretlandi drupu hin tvey ára gamla James Bulger í 1993, kom fram, at pápi eina drápsmannin átti videofilmin Child’s Play 3 (Jack Bender 1991). Hesin filmur var orsøkin til drápið og bann skuldi setast fyri tílíkum filmum. Einki kundi prógv­ast, men søgan var góð. Hon skapti stóran ótta og seldi nógv bløð. Politiskar avleiðingar Í Føroyum elvdi filmurin The Exorcist (William Fried­ kin 1973) til mikla ræðslu, og vit fingu eitt virk­andi filmseftirlit, hó­ast greið lóg var framm­an­und­an um harðskap, pornografi og blasfemi. Seinni er alt films- og miðlaeftirlit spart burtur, og einki virk­semi, hvørki gransking ella eftirlit, er á hesum øki. Filmurin Life of Brian (Terry Jones 1979) varð sýndur í Films­felagnum í 1988. Eftirsum hetta var ein afturlatin fe­lags­skap­ur við limalista, akkurát sum ølklubbarnir, ið tá vóru, kundi Filmsfelagið snúgva sær undan eftirliti. Tá sama felag árið eftir vísti The Last Temptation of Christ (Martin Scorsese 1988), fekk Filmsfelagið eina sein­astu ávaring frá Filmseftirlitinum, sum segði, at hetta gekk ikki longur. Langafríggjadag 2014 var al­ menna støðan tó so mikið broytt, at Kringvarpið valdi at senda sama filmin út í hvørja føroyska páskastovu. Sjónleikurin Ginusøgur (The Vagina Monologues, Eve Ensler 1996) varð framførdur í føroyskari týðing á Tjóð­palli Føroya í 2002. Her varð hol sett á Føroya størsta dulsmál: Hvussu eitir kusan í almenna rúm­ Birgir Kruse Frá leikinum Ginusøgur Mynd: Allan Brockie Hví var tað so umráðandi at forða fólki at síggja filmin Fifty Shades of Grey og heldur geva Kvinnuhúsinum peningin fyri atgongumerkið? Er nakar munur á hesum átaki, og tá Filmseftirlitið bannaði Last Temptation of Christ, og politikarar vildu steðga Ginusøgum? Eru filmar og sjónleikur ein hóttan, ið kann skeikla maktjavnvágina í etableraða samfelagnum? V Ræðslan