týsdagur 31. mars 2015síða 8

Mikudagur 1. apríl 2015 · Nr. 38 8 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 heilsa Vilmund Jacobsen Rósan – eisini rópt »erysipelas« – er bruni í húð­ini, og orsøkin er oftast ein vanlig bakteria í húðini, stepto­kokk-bakterian, Strepto­coccus pyogenes. Í brunanum kann eis­ini vera bakterian, Staphylo­ coccus aureus. Tað eru sum oftast vaksin fólk, sum fáa rósuna, og tú kanst fáa brunan allastaðni á kroppinum. Mest vanligt er tó, at rósan setir seg í beinini. Rósan vísir seg, sum eitt hovið, ógvuliga reytt og neyvt avmarkað útbrot, sum breiðir seg. Tú hevur ilt, kanst fáa høgan fepur og vaml. Hvaðani kemur rósan? Rósan byrjar ofta við ein­um lítlum sári ella lítlari skeinu, sum bruni kemur í. Við viðgerð verður brunin van­ liga skjótt burtur. Tað hendir – tó ikki ofta – at brunin menn­ist til djúpari bruna í vødd­unum og í ringasta føri til blóðeitran, sum kann gerast ein álvarslig støða. Tað, sum hendir, er ofta, at húðin skrædnar. Ein vanlig orsøk kann vera svampur, eksem ella bara ein skeina á húðini. Verjan verður brotin, og hetta kann skjótt føra til rósuna. Bakteriur sleppa inn í húðina og tær, sum føra til rósuna, eru heilt vanligar bakteriur, sum finnast eitt nú í munninum og á húðini. Bakterian kann skjótt seta seg á fingrarnar. Tað er skilagott ongantíð at pilka við sár. Tá tú pilkar við, seinkar tú lekingini, og hetta kann føra til bruna, og tú kanst spreiða bruna til onnur. Hvussu følist rósan? Útbrot við rósu byrjar ofta knappliga. Tú sært ein lítlan reyðan blett á húðini, og eftir fáum tímum veksur blett­ urin og breiðir seg. Húðin hovnar og gerst reyð, og hon tykist heit og eym, tá tú nertir við hana. Ígerðin breiðir seg sum ein alda undir húðini, og tú sært ein týðiligan kant móti húðini, sum enn er frísk. Rósu-smittan breiðir seg oftast út í leysa vevnaðin undir húðini, og í andlitinum sæst hon gjarna kring um eyg­uni, á kinninum og um oyruni. Samstundis, sum ígerðin mennist undir húðini, kanst tú eitt nú føla kuldskjálvta og fáa fepur og høvuðpínu. Byrjar tú ikki við effek­ tiv­ari viðgerð skjótt, kann støðan gerast verri, og í ring­ asta føri kanst tú koma í eina sjokk-líknandi støðu. Men, hvat kanst tú so sjálv/-ur gera? Hevur tú illgruna um rós­ una, eigur tú beinanvegin at seta teg í samband við lækna. Vanliga er ikki neyðugt við kanning, tí læknin sær gjarna á útbrotinum, at talan er um rósuna. Er talan um sár, tekur læknin møguliga ein vatt­ pinn, sum verður turkaður inn í sárið, og tá kann vætan – um neyð­ugt – kannast á kann­ingar­stovu. Eftir ein ella tveir dagar ber vanliga til at siga, hvørjar bakteriur eru orsøk­in til brunan. Hevur tú sár, er skilagott at vaska sárið við vatni og sápu fyri at minka um vand­ an fyri, at bruni kemur í. Viðgerð neyðug Hevur tú fingið rósuna, skalt tú hava tað, sum rópt verður »smalspektret« pensillin sum tablettir, men er talan um báðar bakteriurnar, sum eru nevndar fyrr í grein­ini, fært tú bæði »smal­spektret« pensillin og eitt »pensillin­ asestabilt« pensillin sum tablettir ella kapslar. Gerst støðan meira álvar­som, fært tú pensillin sproyt­að inn í blóðæðrarnar, men ert tú allergisk/-ur fyri pensillini, verður eisini hædd tikin fyri hesum við øðrum sløgum av heilivági. Ein viðgerð við pensillini fær vanliga skjótt bilbukt við brunanum og byrgir upp fyri, at sjúkan fær aðrar av­ leið­ingar. Tað er týdningarmikið, at tann, sum hevur fingið rós­ una, bindur frið og letur økið, sum er rakt av bruna, hvíla. Týdningarmikið er eisini at finna út av, hvar sárið ella skeinan er, so tú kanst byrgja uppfyri, at brunin tek­ur seg uppaftur. Ymiskir faktorar kunnu økja um vandan fyri at fáa rós­una, eitt nú kroniskar sjúkur, alkoholisma, sukur­ sjúka, kronisk beinsár og hov­in bein. vilmund@sosialurin.fo Ovurviðkvom fyri matvørum At fólk í størri mun gerast ovurviðkvom er vorðið ein alsamt størri trupulleiki, eitt nú í Danmark. Umleið 5-7% av øllum børnum í Danmark dragast við eitt ella annað slag av ovurviðkvæmi mótvegis onkrum matvørum. Í fyrsta lagi er talan um mjólk, egg, jørðnøtir, fisk og skeljadjór. Flestu børn veksa tó burtur úr hesum. Høvuðsreglan er, at lættast er at sleppa burtur úr ovurviðkvæmi, tá ræður um mjólk og egg. Hinvegin hongur ovurviðkvæmi, sum stendst av jørðnøtum ella fiski, gjarna við alt lívið. Millum vaksin fólk eru tað umleið 2%, sum líða av ovurviðkvæmi, ið stendst av ymiskum matvørum, og millum tey vaksnu hongur ovurviðkvæmi oftast við alt lívið. Navnið er vakurt – men líðingin er óbehagilig Orsøkin til, at fólk fáa rósuna, er sár ella skeinir á húðini, sum bakteriur sleppa inn ígjøgnum. Ein vanlig orsøk kann vera svampur, eksem ella bara ein skeina Rósu-smittan breiðir seg oftast út í leysa vevnaðin undir húðini, og í andlitinum sæst hon gjarna kring um eyguni, á kinninum og um oyruni Týdningarmikið er at finna út av, hvar sárið ella skeinan er, so tú kanst byrgja uppfyri, at brunin tekur seg uppaftur