mánadagur 27. apríl 2015síða 19

19 Mánadagur 27. apríl 2015 · Nr. 47 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Heðin Mortensen borgarstjóri Løgmaður var næstan bíb­ ilskur í sínum sjáldsama orða­vali, tá hann sum ein órakaður Móses av tingsins røð­arapalli í farnu viku præ­ dikaði um staðin, sum fleyt í hunangi. Staðurin var ikki lovaða landið, men Tórs­ havn, høvuðsstaðurin, har løg­maður býr og hevur sítt em­bæti, og har 41% av tí fólki, hann dagliga er stjórn­ ar­leiðari fyri, býr. Sinti løgmaðurin var firt­in um, at hann ikki fekk undir­tøku fyri útjavning: Nú skuldu b-kommununar lesk­ast av hunanginum, sum Havnin fleyt yvir av. Hetta er ikki fyrstu ferð, løgmaður sigur sína hugs­an um kommunala út­javning. Men hann ger sama mistak hvørja ferð, tí í hans­ara verð snýr útjavning seg um at finna útav, hvar Havnin lutfalsliga fær fleiri skatta­ krónur inn enn onnur – og so javna munin um alt landið! Tvs., at útjavning skal bert fremjast har, ið Havnin fær lutfalsliga meira skatta­ krón­ur burturúr ávísari vinnu­grein, til dømis innan almenna fyrisiting – men útjavningin rennur ongantíð hinvegin, hóast Havnin í ólukkumát vantar inntøku frá øðrum vinnugreinum í mun til onnur øki í landinum. Og so skal Havnin revast fyri at hava eina framúr góða fíggjarstýring ár um ár! Leggja vit allar lønar­gjald­ ingar innan alt al­ment virk­ semi saman, so er munurin millum økini í landinum sera lítil, tí allar hesar vinnu­ greinarnar standa fyri 43% av lønarsumminum í Suður­ streymoy. Øll hini økini liggja lægri – millum 33-38% - men munurin er nógv minni, enn nógvir politikkarar vilja geva fatan av. Til dømis stava 16% av inntøkunum í Suðurstreymoy frá heilsu og almannaverki, í Suðuroynni og í Norðoyggjum er sam­ svarandi talið 15%, so her er at kalla eingin munur og tí einki at útjavna. Hyggja vit at tí stóru mynd­ini, so er sostatt ikki so stórur munur á, hvussu samlaði almenni lønar­summ­ urin verður býttur. Men sam­stundis verður mett, at umleið triðja hvør króna, sum vunnin verður í Havn, verður skattað aðrastaðni. Pendlingin til og úr Havn at arbeiða er sum kunnugt stór, og mongu bilarnir, sum koyra úr Havn seinnapartin, hava sum viðføri størstu útjavning, ið hugsast kann til gagns fyri aðrar kommunur. Tað merkir tí eisini, at saml­ aða myndin vendir full­ komiliga – og tað í so stóran mun, at ein útjavning hevði runnið til Havnar, og ikki øvugt, tí ein triðingur av skattakrónunum rennur longu úr býnum! Útjavning má, fyri at hon skal virka javnt og rætt­víst, umfata annað og meira enn skatta­krón­ur frá al­menn­ um størv­um. Tak eitt nú inn­tøk­urnar av fiski­vinnu. Í Norðoyggjum stavar fjórð­ ingurin av lønar­summ­inum frá fólk­sins ogn – fiskinum! Skulu tær skatta­krónurnar ikki eisini útjavn­ast? Tí í Suður­streymoy koma bara 5% av lønar­inn­tøkunum frá fiski­ídnaði? Skal ikki ein út­ javning vera rættvís og virka báðar vegir? Sær løgmaður ikki allan hunangin kring landið? Løgmaður hevur perfekta amboðið til at fremja eina rættvísa útjavning. Í løg­ tings­lógini um vinnuligan fiskiskap verður ikki bert stað­fest, at alt fiskatilfeingið er fólksins ogn, men eis­ini, at tað er uppgáva myndug­ leikanna at tryggja besta sam­felagsbúskaparliga íkast­ið frá fiski­vinnuni, støð­ ugar arbeiðs- og inn­tøku­ møgu­leikar og møgu­leikar fyri vinnuligum virksemi – um alt landið! Men her kann skjótt stað­ festast, at høvuðs­staðurin er fyri stórum vanbýti og fær í sera lítlan mun lut í hesum ríkidømi, sum løgmaður og politiska valdið annars javna út til ávísar partar av landinum. Tá so høvuðsstaðurin ikki fær lut í tilfeingisbýtinum, men í framskygni leitar sær aðrar møguleikar innan farma- og ferðafólkavinnu, tá orkar løgmaður ikki at síggja vinnulívið í sínum egna býi blóma. Løgmaður vil nevn­liga ikki, at virk­ semið hjá Tórshavnar havn skal vaksa, og harvið eru 700 arbeiðs­pláss og nógv avleitt vinnu­virksemi í høv­ uðsstaðnum álvarsliga hótt. Løgmaður avdúkaði henda dagin eisini, hvussu lítið hann fylgir við í tím­ un­um, hóast at lands­stýrið júst hevur gabbað um fyri­ bils­skatta­tølini fyri fyrsta árs­fjórð­ing í ár, har tað sam­ bært løg­manni eisini skuldi ganga so ómetaliga væl hjá Tórshavnar kommunu. Víst er framgongd í Tórs­havnar kommunu, tað fegnast vit um, men hevði løgmaður gjørt sær ómak, hevði hann sæð, at vøkst­ urin í skattainntøkuni fyri Tórshavnar komm­unu er 5,6%, meðan skatta­inn­tøku­ vøksturin í t.d. Klaksvík var meira enn 14%! Í veruleik­ anum er vøksturin í Tórs­ havnar kommunu lægri enn landsmiðal. Hvar er tá hunang­urin? Nei, okkara løgmaður tosar heldur um at javna allar inntøkur úr Havn­ini, sam­ stundis sum mann vil niður­ leggja hundrað­tals arbeiðs­ pláss í høvuðsstaðnum. Hetta er enn einaferð eitt framhald av herferðini hjá landsmyndugleikunum móti høvuðsstaðnum. Sig mær, eigur Havnin framvegis ong­ an vin á løgtingi? Løgmaður gliðin í hunanginum kjak Meirinntøkan longu brúkt Jógvan Arge varaborgarstjóri úr Tjóðveldi Ein skuldi trúð, at nú Tórs­ havnar kommuna hevði 53,7 mió kr í meirinntøku í skatti í 2014, var lagað manni beinanvegin at fara undir átøk, sum hava troðkað á leingi. Her komu jú meir enn hálvthundrað milliónir inn í kassan, sum býráðið ikki hevði roknað við, tá fíggjarætlanin varð løgd fyri farna ár. Men í so máta er ikki nógv at heinta. Býráðið viðgjørdi í gjárkvøldið eitt uppskot um, hvussu meirinntøkurnar verða at býta. Meginparturin fer til at fíggja slíkt, sum longu er avgreitt, ella til stað­ festa meirnýtslu í farna ári. 14 mió kr fara til at gjalda jørðina, sum keypt varð í fjør undir Kongavarða. Slak­ ar 10 mió til at gjalda part av halli á kontu fyri keyp og sølu, og aðrar slakar 10 mió kr fara til at fíggja byggi­ búningarætlanir, sum eru gjørdar lidnar. Meirnýtsla í rakstri­num á serliga barna- og ung­ dóms­økinum verður eisini fíggjað av meirinn­tøkunum. Tað svarar til einar 9 mió kr, sum hava verið nýttar meir enn ætlað í 2014. Sumt eru lógarbundnar útreiðslur og annað eru beinleiðis rakst­ rarjáttanir, sum hava verið smærri enn nýtslan. Góðar 2 mió fara til skúla og ítrótt. Tá eru smáar 9 mió kr eftir at gera gott við. Tær verða smábýttar. 2 mió kr til Müllers pakkhús, 1 mió til spælipláss í Mið­bý­ num og 0,5 mió kr at býta millum Boðanesheimið, skúl­an á Løg­mannabreyt og skúl­an á Argja­hamri. 1 mió verð­ur játtað til vegir, 1,3 mió kr at gera felags­húsið á Argj­um liðugt, 1 mió at gera nú­ver­andi byggi­stig í Hoy­ víks­høllini liðugt, 1 mió kr til baði­land og 1 mió til Tórs­ havnar Musikkskúla. Hesar játtanir koma væl við, har tær lenda. Men ólíka hugaligari hevði verið, um meirinntøkurnar allar vóru tøkar til framtíðina heldur enn til farnar tíðir. Betur at byggja enn leiga Jógvan Philbrow formaður í Føroya Pedagogfelag Vit hoyra í miðlunum, at al­ mennu stovnarnir eru sera illa fyri, millum annað sam­ býl­ini, har fólk við menn­ ingar­tarni búgva. Ein stór óneyðug útreiðsla fyri føroyska samfelagið eru tey ovurhonds stóru – og dýru – leigumálini, sum tað almenna hevur. Vit uppliva ár eftir ár, hvussu tað almenna spýtir pening í leigumál, sum als ikki hóska til endamálið. Hetta er eisini eitt, sum stavsfólk, ið dagliga starvast í til dømis sambýlum, har fólk við menningartarni búgva, hava gjørt vart við. Meginparturin av teimum starvsfólkum, sum starvast innan hetta økið, eru limir í Føroya Pedagogfelag, og hetta eru ikki umstøður, sum okk­ara limir kunnu starvast undir. Føroya Pedagogfelag hev­ ur ta áskoðan, at best er at byggja til endamálið heldur enn at leiga bygningar og høli, sum upprunaliga eru ætl­að til annað endamál. Al­mennu myndugleikarnir hava vanliga leigað ella keypt gomul sethús til sambýli. Hesi hús skulu síðani um­ væl­ast og innrættast, so tey sum frægast kunnu brúkast til endamálið. Óneyðugar útreiðslur hava staðist av hesum, og sum oftast hava sambýlini ikki livað upp til tað endamál, tey eiga at hava. Neyðugt er at gera eina lang­tíðarætlan fyri hetta økið, og neyðugt er at hava ser­kunnleikan við í tí arbeið­ num. Her verður hugsað um bæði starvsfólk, búfólk og avvarandi at teimum, sum skulu búgva á sambýlunum.