hósdagur 25. juni 2015síða 43

11 Mentanarblaðið hjá Miðlahúsinum 6 • 26. juni 2015 Tað hevur verið ein avbjóðing at týða orðríku og litríku bókina Hundrað ára einsemi til føroyskt mál, sum hevur lindi at vera meira dempað, fáorðað og undirskilt. Tað sigur Marianna Hoydal, sum hevur týtt stóru suður­ amerikansku skaldsøguna, sum júst er útkomin Dorit Hansen orlagið Sprotin gav fyri stuttum út skaldsøguna 100 ára einsemi eftir kolumbi­anska rithøvundin Gabriel García Márquez. Bókin, sum snýr seg um Buendía ættina í lítlu bygdini Macondo, verður av mongum mett sum besta latín­amerikanska skaldsøgan, sum nakran­ tíð er skrivað. Marianna Hoydal hevur týtt stór­slignu bók­ina til føroyskt. Marianna Hoydal undirvísir m. a. í sponsk­um í Studenta­skúlanum, og hon hev­ur áður týtt stuttsøgur og styttri skald­søgu. Á seinasta “Orð og tónar” tiltakninum, sum Sprotin skip­aði fyri í Reinsarínum, varð nýggja skaldsøgan løgd fram, og í tí sambandið setti undirritaða týðara­ num nakrar spurningar um, hvussu tað er at týða eina so serliga bók. Kanst tú greiða okkum frá, hvussu tað bar til, at tú fórt tú í holt við at týða Hundrað ára ein­semi? – Eg plagi at siga við næmingarnar hjá mær, at eg byrj­aði at lesa spanskt fyri at kunna lesa Gabriel García Márquez á upp­runa­mál­inum. Tað er sjálvandi ikki allur sannleikin, men eg var hugtikin av Hundrað ára einsemi. Málið í bókini er nakað heilt serligt. Tað er ein fragd at lesa hesar longu, snøklutu og tó so leikandi lættu setningarnar. Og eg vildi fegin royna, um tað bar til at flyta teir yvir í føroyskt. Eg kenni meg í veru­leik­anum øgiliga hepna, at eg eri sloppin at týða hesa bókina. Tað er ein framíhjárættur at liva í einum landi, har alt ikki er gjørt og sagt frammanundan, har so nógv er eftir at seta orð á. Sum tey siga í bókini á fyrstu síðu: “Verðin var so nýggj, at nógv ting einki navn høvdu enn og fyri at nevna tey mátti peikast við fingrinum.” At sleppa at seta orð á hevur verið ein fragd, men eisini eitt ómetaliga stórt arbeiði. Størri enn eg helt, tá ið eg fór undir tað. Hvørjar hava størstu avbjóðingarnar verið? – Tað besta við Márquez er málið, men tað er eisini tað truplasta. Hann er ómetaliga orðríkur og litríkur og hann megnar at fanga óendaliga nógv í einum ein­ støk­um setningi. Tað hevur verið ein stór av­bjóð­ing at fáa tað yvir í føroyskt, sum á onkran hátt tikist at triv­ast betur við tí meira fáorðaða, dempaða, undir­ skilta. – Og so eru tað tilsipingarnar til alt millum himmal og jørð: vesturlendska og indianska gudalæru, heims­ bókmentir, søguligar hendingar, miðaldarliga gull­ gerðar­list, stjørnufrøði, navigatión og alt møguligt, sum hesi neyðars fólkini í bókini royna at seta seg inn í. Hvat er t.d. trýarmaða dropadrívstólið hjá Teirri Jødisku Mariu? Nógvir tímar fóru á Google og aðra­ staðni fyri at finna útav, hvat ólukkan hann tosaði um. – Men størsta avbjóðingin hevur sjálvandi verið tíðin. Eg fekk stuðul frá Mentanargrunninum í nakrar mánaðir, men tað rakk als ikki til, og síðan havi eg týtt í fríløtum. Men ein so stór týðing krevur saman­hang­ andi tíð – tú mást hava tíð at søkka niður í tekstin, niður í málið, rútmuna og stílin. Gabriel García Márquez segði einaferð í samrøðu við The Paris Review, at honum dámdi ikki týðarar, sum brúktu fótnotur. Hevur tú havt hug at seta fótnotur? – Tað hevur verið freistandi, tí, sum eg segði, so eru so nógvar tilsipingar til ymiskt. T.d. søguligar hendingar í Kolombia, sum ein føroyskur lesari helst ikki kennir nakað til, og so eru tað persónsnøvnini, sum kanska hava onkran týdning, sum verður burtur í týðingini. – Men eg skilji væl, at Márquez ikki vil hava fót­ notur tí tær bróta søgugongdina, tær bróta illusiónina. Og hjá Márquez kemur tann góða søgan fyrst. Hann fortelur søgur, góðar søgur, og stílurin er rættiliga munnligur. Vit vita, hvussu tað er, tá ið vit royna at fortelja onkra góða søgu, og onkur so brýtur av og vil hava eina frágreiðing um okkurt orð. Tað er tað ring­asta, ein góður forteljari veit. Tað, sum Márquez vil greiða frá, tað flættar hann elegant inn í teir longu setningar­nar. Tað skal ein týðing ikki gera um uppá. So má okkurt heldur vera “lost in translation”. – Vit umhugsaðu eisini at seta eina ættar­talvu í bókina, tí tað er rættiliga fløkja­sligt at finna runt í hesi ættini, har øll eita tað sama. Tann spanska bókin, eg havi, er ein serlig útgáva við øllum møguligum til­fari um bókina og rithøvundin, og hon hevur eina ættar­talvu í, sum hevur verið ein ómetaliga stór hjálp hjá mær í týðingini. – Men tað er allarhelst ein orsøk til, at Márquez ikki hevur sett nakra ættartalvu í bókina. Tað skal helst vera líka trupult hjá lesaranum at finna runt í ættini, sum tað er hjá persónunum sjálvum. Og eg giti, at hann hevði hildið tað verið ómetaliga stuttligt at sæð lesarar sita og snøklast við at royna at fáa ættartræið at ganga upp. Eg kann avdúka, at tað gongur upp. Tað hongur alt saman. Og tann síðsti av teimum seytjan Aureliano´unum kemur eisini afturíaftur. Ongin blívur burtur av óvart. Ein bretskur týðari hevur sagt um skald­skapin hjá Márquez, at monologarnir eru sterkir, men diologarnir hevur mann hug at hampa. Hevur tú havt hug at broyta nakað í 100 ára einsemi? – Nei! Henda bókin er perfekt – í øllum førum á sponskum. Márquez er ein episkur forteljari, tað eru ikki nógvar samrøður í bókini, og tann bein­leiðis talan, sum er, hevur ofta dám av at vera eitt slag av samanumtøku. Sum tá ið José Arcadio Buendía eftir nógvar djúpa gransking kemur fram til ta púra nyttuleysu , men ørandi sonnu niðurstøðuna, sum hann kunnger við døgurðaborðið: “Jørðin er rund sum ein appelsin.” – Tað minnir aftur her um tað munnligu søgnina, sum vanliga ikki hevur nógva samrøðu og beinleiðis talu, men endurgevur serligar, fyndugar orðingar, sum ofta næstan eru sum orðatøk. Annars eru nógvar genialar, heilt stuttar samrøður, sum t.d. hendan, millum Ursulu og Melquíades: »Hatta er devilsins luktur, segði hon. Als ikki, rættaði Melquíades hana. Tað er prógvað, at devilin luktar av svávuli, og hetta er bara eitt sindur av kyksilvursublimati.« Tað, sum er av samrøðu og beinleiðis talu, tænir øðrum endamáli enn at vera natúrligt talumál. Hvat dámar tær best við 100 ára einsemi? – Søgurnar, málið, setningarnar, rútmuna, víð­skygnið, samanblandingin av tí rationella og tí irratio­nella. Tað litríka og magiska, sum eg ikki skilti, tá ið eg fyrstu ferð møtti ti, og sum tí gjørdi meg forvitna. Og tað at kenna seg aftur í hesum fremmanda um­hvørv­inum. F 100 ára einsemi á føroyskum Marianna saman við pápanum og dóttrini Myndir: Bergljót av Skarði