hósdagur 25. juni 2015síða 42

10 Mentanarblaðið hjá Miðlahúsinum 6 • 26. juni 2015 ennara matur ferðaðist bara undir Skálhøvda, í tún­inum rundan um hús­ ini, í bønum, og kanska onkran hepnan dag fekk hon okkurt, sum hevði gingið í Norðasta­haga. Sukrið, mjølið og te-ið kom av longum leiðum, kortini. Men okkara matur kemur at kalla allur av longum leiðum. Kjøt úr Brasil og Ný Sælandi. Fiskur úr Grønlandi – og Tailandi! Og eplini. Bara tjúgu prosent av eplunum, vit eta, eru velt í Føroyum. Og tá eru øll seteplini, sum privatfólk keypa og seta niður, roknaði uppí. (Búnaðar­ stovan roknaði hetta út.) Realiteturin er, at okkara matur kemur úr bingjum, ikki úr føroysku náttúr­uni. Vit innflyta fyri 600 milliónir krónur í mati um árið. Vit kunnu vera errin av, at øll mjólkin, vit drekka, er føroysk, og stórur partur av henni, vit súpa. Næst á listanum er seyðakjøt. Men sjálvt av tí innflyta vit 10 kilo um árið fyri hvønn føroying. Kokkarnir skaptu trendin Fleiri og fleiri vilja broyta hetta. Av ymsum orsøkum. Summi hugsa um alla oljuna, vit nýta til at frakta matin higar. Onnur um, at vit ikki hava ánilsi av, hvussu brasilsku neytini eru viðfarin, ella hvørji evni tey spræna á gularøtur í Belgia. Og uppaftur onnur ilskast um, at inn­fluttu jarðberini smakka akkurát av ongum – meðan tey, sum koma úr ein­ um føroyskum vakstrarhúsi, eru um at bresta av søtmeti og anga. Í Noregi vilja tey hava “kortreist mat” og í Danmark vilja tey hava “lokal mad.” Í báðum londunum verður rørslan, sum ar­beiðir fyri mati, sum ikki hevur ferðast, tikin í ramasta álvara. Tí hon fær meira og meira undirtøku hjá forbrúkarunum. – Tað byrjaði í veruleikanum við norður­lendsku stjørnukokkunum, sum gjørdu mani­festið um Ny Nordisk Mat, sigur norski granskarin Annechen Bugge, sum granskar atferðina hjá for­ brúk­arum, við NRK. Manifestið, sum føroyski kokkurin Leif Sørensen var við til at gera, gjørdi, at norðurlendskar rávørur sluppu upp í part á bestu matstovunum. – Kokkar byrjaðu at virða arbeiði hjá lokalu bóndunum, og framleiðararnir fóru í eitt tættari samskifti við kokk­ar­ nar, sigur Leif Sørensen. Lokalar rávørur og samstarv Og tankarnir hava breitt seg, so teir nú eru fólksligir og populerir – eisini hjá politikk­arum. Norski landbúnaðar­mála­ ráð­harrin hevur júst boðað frá, at hon hevur sum mál at økja søluna av lokalum mati frá teimum 3,5 milliardunum, selt verður fyri í dag, til 10 milliardir um tíggju ár. – Tað fer at eydnast. Longu nú veksur lokalmat-framleiðslan tríggjar ferðir so skjótt sum onnur matframleiðsla, segði Sylvi Listhaug, tá ætlanin varð løgd fram fyri norska almenningin. Og í lítla, norska býnum Røros síggja tey eisini, at hugurin at keypa lokalan mat er vaksandi. Her í býnum eru tey sera errin av fyritøkuni “Røros-mat”, sum 31 mat­vøru­fram­leiðarar – bøndur, ein bryggjari, eitt mjólka­virki – eiga. Felags fyri fram­leiðararnar er, at teir gagn­nýta rávørur úr Røros-økinum. “Røros-mat” hava teir stovnað, so teir hava eitt felags vøru­merki, sum borgar fyri góðsku og lokalari framleiðslu. Røros-mat marknaðar­førur og selur fyri teir 31 eigararnar, og hetta hevur gingið stak væl. – Vit hava tvífaldað søluna upp á 3 ár. Og tað er ikki bara tí, at vit hava góðar vørur og dugnaligar seljarar, tað er eisini tí, at tað, vit selja, rakar akkurát rætt beint nú, sigur Kristin Bendixvold, stjóri í Røros-mat. Tann góða søgan selur Vørurnar úr Røros verða sendar um alt Noreg, og serliga í Oslo vilja fólk fegin hava Røros-vørur. – Tað týdningarmesta er, at maturin hevur eina “góða søgu”, sigur Kristin Bendixvold. Á garðinum Galåvolden beint uttan fyri Røros vita tey eisini hetta. Tey fram­leiða eitt nú ís á staðnum, og tað at kunna fortelja, at ísurin er gjørdur av eggja­blommum frá hønunum hjá teimum sjálvum, róma frá lokala, vistfrøðiliga mjólka­virk­inum og jarðberum frá granna­num – tað selur. – Tað er onki at taka seg aftur í, at vit fáa ein prís, sum er munandi hægri enn tað, tær stóru ísfyritøkurnar fáa, sigur Rune Krogh, sum vísir runt á Galåvolden-garðinum. Skapar lív á staðnum Eisini danir vilja fegnir hava lokalan mat. Ein kanning hjá forbrúkararáðnum “Tænk” vísir, at 6 av 10 dønum velja at keypa tað, sum er framleitt nærhendis, um teir kunnu. Og forbrúkararáðið heldur, at nógvar góðar orsøkir eru til at keypa tað lokala. – Eitt er, at tú er við til at skapa ar­ beiðs­pláss og aktivitet í økinum, tú býr í. Men tú fær eisini ofta feskari og frískari vøru, sum hevur betri smakk enn tað, sum hevur ferðast langa leið, sigur Anja Philip, forkvinna í ráðnum á heimasíðu teirra. Tað er nú! Føroyingar hava enn ikki ein orðaðan politikk um, hvat almennu Føroyar ynskja av lokalari framleiðslu, og hvussu hon skal stimbrast. Men at vit hava keyparar til lokala framleiðslu er vist. Tað merkja til dømis bøndurnir, ið velta epli á Sandi – Tað er ongin trupulleiki at sleppa av við eplini, heldur ikki um tey kosta nakað meiri enn útlendsk, sigur Jóanes Johannessen, bóndi. Bøndur úr Sandoynni hava verið á kunningar­ferð, stuðlaðir av Vinnu­frama, júst at fáa hugskot til, hvussu fram­ leiðslan kann økjast og lønsemi á gørð­ unum samstundis fáast betri, og hava vitjað í Røros í Noregi og í Hetlandi. Fyri framman liggja avgerðir, sum kanska hava við sær, at føroyski brúkarin fær fleiri lokalar vørur, sum bert hava verið ein túr við Teistanum og kanska einum vøru­bili, og ikki hinumegin ekvator. – Tað er nú, tit skulu gera hetta, tí tað er nú, forbrúkarin spyr eftir hesum, vóru ráð­ini úr Røros, frá Kristin Bendixvold, stjóra í Røros-mat, til føroysku bøndur­ nar. Langomman hevði flent. “Hvat sigur tú? Vil tú hava mat, sum ikki hevur ferðast? Eg veit onki um, at matur ferðast!” Katrin Petersen H Vit vilja hava mat, sum ikki hevur ferðast Grøna oyggin skal hava grønmetisveltur Ísur, framleiddur á garðinum Galåvolden í Røros í Noregi. Eggja­blommur, rómi og ber eru øll av garðinum ella nærhendis. Tey fáa munandi meir fyri ísin enn tað, verk­smiðju­ísur kostar Pylsur, seldar undir merkinum "Røros-mat", sum sigur, at vøran er lokalmatur úr Røros- økinum. Legg til merkis prísin: yvir 200 norskar krónur fyri 5 wienarpylsur! Fyrst í mai mánaða var eitt stykki í Skálavík saksað og taðað, og síðani býtt upp í smá stykki til luttakararnir í grøn­metis­ skeið­num hjá Vakstrarætlanini Sandoy. Skeiðið er skipað soleiðis, at fólk hava fingið hvør sín teig, og hava saman við skeiðs­lær­aranum Lauru Joensen sátt tey grønmetissløgini, hon hevur valt teimum. Har eru eitt nú radisur, reyðrøtur, pasti­nakkar og salat sádd. Laura kallar síðan saman, tá hon heldur tíð vera at hyggja aftur at plantunum og lúka. Veðrið hevur ikki júst verið til góð gróðrar­líkindi, men í vikuni hittast tey so aftur í Skálavík. Skeiðið er liður í grønmetisætlanini hjá Vakstrarætlanini Sandoy, sum hevur sum høvuðstanka at brúka tað, sum frammanundan eru styrkirnar hjá oynni, at skapa menning við. Og har var upplagt at fara í holt við eitt­ hvørt, sum hevði við landbúnað, velting og gróður at gera. Meðan grønmetisskeiðið er ætlað øllum, er samstundis stuðul fingin til vega frá eitt nú Vinnuframa og frá Marine Harvest til at kanna, hvussu grønmetisvelting kann gerast eitt vinnu­ligt ískoyti hjá bóndum og øðrum, sum eiga jørð, og hvussu land­búnaðurin kann samstarva um eitt nú royndar­ virk­semi og um marknaðarføring. Vakstrarætlanin Sandoy er ein verkætlan, sum lands­stýrið og kommunurnar í Sandoynni gera saman. Endamálið er at gera Sandoynna meira attraktiva fyri fólk at liva og virka í og økja um tilflytingina.