hósdagur 16. juli 2015síða 23

Fríggjadagur 17. juli 2015 sosialurin 81 23 Kristnar gravir venda eystur og vestur, meðan tær heidnu grevstirnir venda í norðan og sunnan. Tó eru undan­tøk, og ein kann ikki altíð við hundrað prosent vissu siga, um talan er um kristna ella heidna grøv, tí líkini kunnu av ymiskum orsøkum verða flutt. Hvat fjalir jørðin? Granskingin sigur sostatt, at lend­ið fjalir ein virðismiklan part av bæði okk­ara søgu og fornsøgu. Forn­frøð­ iligar kanningar í Íslandi hava víst, at víkingar løgdu lík í jørðina bæði tætt við garðarnar, men eisini í út­kant­ inum av garðinum. Jørðina innan fyri bøgarðarnar hava teir so nýtt til at velta í. At jørðin er væl velt, er sum nevnt ein avbjóðing fyri granskingina hjá Ann Sølviu. – Tað ger tað trupult hjá mær sum fornfrøðingur at síggja, hvar møgu­ ligir grevstrar eru. Tað er so, at vit í Føroyum hava bygt oman yvir gomlu víkinga­búsetingarnar. Og vit vita ikki, hvussu fólk hava borið seg at, tá tey hava funnið ymiskt í jørðini. Hava tey bara lagt oman yvir aftur ella kanska beint burtur? Ann Sølvia vísir á eina røðu, ið Louis Zachariasen helt í 1955 í føroyskum útvarpi í Keypmannahavn. Røðan er síðani skrivað niður og er tí tøk í dag. Louis Zachariasen greiðir frá um ein grevstur, ið varð funnin í Svínoy. Eyðkennið fyri grøvina var, at høvdið vendi móti norði, men heldur óvan­ligt fyri føroyskar grevstrar frá víkinga­tíð var tað, at líkið var fjalt av einum hvølvdum báti. – Annað, ið eyðkennir fornar grevstrar frá víkingartíð, er, at tey ofta hava lutir við sær í grøvina. Tað kann vera vápn ella smúkkur sum svørð og brosjur. Tað kundi verið spennandi at kanna hendan grevsturin í Svínoy nærri, men har stendur eitt hoyggj­ hús omaná grevstrinum, so her skal søkjast um serligt loyvi fyri at gera ein útgrevstur. Køsturin kann avdúka nógv Fyri framman bíðar sostatt eitt størri arbeiði fyri Ann Sølviu, ið inniber gjølligar eygleiðingar av føroyska lend­inum, og seinni skal hon standa á odda fyri útgrevstrum. Ein ph.D- verk­ætlan rúmar ikki øllum, og tí hevur hon avmarkað seg til í hesum um­far­inum at leita eftir grevstrum í norð­ur­oyggjum. – Tað havi eg valt, tí júst Norð­ ur­oyggjar ikki eru so væl gransk­ aðar í hesum sambandi. Mín fram­ ferðar­háttur inniber, at eg eygleiði landslagið í bygdunum, tosi við fólk á stað­num um møguligar lutir og leivdir frá grevstrum og búsetingum, sum eru funnin í jørðini gjøgnum tíð­ina. Har­afturat er ein partur av ar­beið­num hjá mær at kanna skjøl í skjala­savn­inum hjá Søvnum Lands­ ins, har frá­greiðingar eru niður­skriv­ aðar um funnar lutir og leivd­ir, sum gjøgnum árini eru funnir í jørðini júst í hesum økinum. Umframt sjálvt handverkið og út­ grevsturin, sum liggur í fornfrøðini, hevur Ann Sølvia eisini valt at taka atlit til fólkalívsfrøðina og tær søgur og sagnir, ið vit hava á føroyskum um huldu­fólk, risar og aðrar verur, ið hoyra fagur­bókmentunum til. Her eru tað serliga staðarnøvnini, ið eru áhuga­verd fyri hennara gransking. – Søgur og sagnir kunnu geva ábend­ingar um, hvat fyri tilknýti fólk hava havt til ávís støð. Eg kann nevna, at á áðurnevnda grevstrarstaði á Svínoy stóð ein steinur, sum sigst at vera íbygdur og sum kallaðist Vættrasteinurin. Vættrasteinurin er ætlandi lagdur í hoyggjhúsveggin. Men hendan samanberingin má eisini gerast við størsta fyrivarni, tí at hetta merkir ikki, at undir hvøjum vættrasteini er ein grevstur. Tað er týdingarmikið at taka øki sum eina heild og kanna eftir øðrum fornleivdum á staðnum. Staðarnøvn kunna hartil varpa ljós á ymisk yrki t.d. innan fyri seyða-, neyta- og grísa hald, og staðarnøvn kunnu tískil brúkast sum ein partur av at kanna fornfrøðiligar leivdir. Harafturat undirstrikar hon týdn­ingin av at lurta eftir teimum frá­greiðingum, ið fólk á staðnum kunnu fortelja um júst tey støðini, hon skal granska. – Eitt nú kunnu omanlop í Fugloynni vera við til at siga mær eitt sindur um, hvussu vit hava innrættað okkum eftir nattúr­uni. Hvønn týdning man tað hava havt fyri búsetingar, býlingar og lívið í bygdini ella á oynni. Eisini kann tað vera hent fyri meg at vita, hvar tey sokallaðu sosialu rúm­ini í landslagnum eru. Ein køstur kann til dømis vera til stóra hjálp, tí tað er nevniliga eitt stað, har burturkast hevur hópað seg upp, og tískil kann tað siga nakað um, hvørjum fólk mill­um annað hava livað av. Fornfrøði í Føroyum Tað finnast fastar mannagongdir, tá tað kemur til funnar lutir, ið kunnu bólkast sum fornfrøði í Føroyum. Ein kann fara til verka við eini ítøki­ ligari verkætlan sum Ann Sølvia ger við síni ph.D-verkætlan, men vit hava øll skyldu at boða frá, um vit finna lutir í jørðini. Um tú til dømis finn­ur lutir í samband við velting ella sum byggiharri í samband við útgrevstur til bæði smærri og størri byggi­verk­ ætlanir, hevur tú skyldu til at boða Søvn Landsins frá. Síðani kemur ein forn­frøðingur á staðið at kanna tað, sum er funnið. Tí jarðføst fornminni eru friðað við lóg. Tað kann fyri mong tykjast óneyð­ ugt og heldur gamaldags at liggja og grava við eini skeið eftir forn­aldar­ grevstrum, men spyrt tú ser­frøð­ ing­in, kann útgrevstur av hesum slag siga okkum ómetaliga nógv av týdn­ingi fyri okkara søgu og okkara arv. Um­framt at hon vónar at finna fleiri grevstrar, hevur Ann Sølvia eitt ynski um at varpa ljós á fornfrøði og søguligan arv í Føroyum, soleiðis at vit fáa eina størri og felags fatan av okkara mentanar­arvi. – Tað er soleiðis, at okkum vantar skrivligar keldur um ein stóran part av søgu okkara, og júst í hesum sambandi spælir fornfrøðin ein ómetaliga týdningarmiklan leiklut. Tí uttan fornfrøðina kunnu vit jú ikki prógva nakað. Tá talan er um ein so gamlan part av okkara søgu, verður ein partur bert gitingar, um vit ikki kunnu prógva tað við útgrevstri og landslagskanningum. Jú meira vit kunnu grava og avdúka, jú meira kunnu vit siga um søgu okkara. Ph.D-verkætlanin hjá Ann Sølviu telist millum sjáldsomu verkætlanirnar í Føroyum. Tað er bert ein onnur Ph.D-verkætlan innan føroyska fornfrøði skrivað í Føroyum áður. Hana skrivaði Ditlev Mahler í 2007 undir heitinum Sæteren ved Argisbrekka í 2007. FAKTA:  Granskari: Ann Sølvia Lydersen Jacobsen  Evni: Grevstrar og landslag í Føroyum í víkingaøld  Stuðul: 1.122.903 kr frá Granskingarráðnum  Verkætlanin verður skrivað á universitetinum í Aberdeen og verður gjørd í samstarv við Søvn Landsins. Skal væntandi vera liðug í 2018  Vegleiðari á ph.d verkætlanini: Karen Milek frá universitetinum í Aberdeen og Símun V. Arge á Søvn Landsins  Samband: a.s.jacobsen@abdn.ac.uk Hvørjum granskar tú í? Í summar fara vit at seta fokus á gransking í Vikuskiftissosialinum. Komandi seks vikurnar fært tú soleiðis innlit í, hvat klóku heilarnir í landinum sita og arbeiða við. Evnini spenna víða, heilt frá gøtunøvnum til barnsburðartunglyndi, men felags fyri allar seks granskarar er, at teir hava fingið føroyskar granskingarpengar frá Granskingarráðnum. Góðan lesihug! Higartil kenna vit ikki aðrar grevstrar­siðir, enn at fólk í víkingatíð eru blivin grav­løgd. Tað hendir aðrastaðni í víkingatíð, at fólk eru vorðin kremerað, men enn eru ongi prógv fyri tí í Føroyum. Orðafrágreiðing Grevstur: staður, har tey deyðu verða jarðað, kirkjugarður ella legstaður. Fornir grevstrar eru gravstaðir frá víkingatíð, sum íslendingar nevna kuml. Ein útgrevstur er millum annað at grava út fornlutir, leivdir og fornir grevstrar á einum ávísum staði. Myndir: Álvur Haraldsen