mánadagur 3. august 2015síða 14

Mánadagur 3. august 2015 · Nr. 87 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 oyskir myndugleikar – løgting og landsstýrið – lóggávu- og fyri­ sitingarligt vald. Í felagsmálum hava ríkismyndugleikarnir – fólka­ ting og ríkisstjórn – tað lóggevandi- og fyristingarliga valdið, men heimastýrið – løgtingið - skal góðkenna ásetingarnar, áðrenn tær verða kunngjørdar. Løgtingslóg um stýrisskipan Føroya frá 1994 § 1 ásetir, at í yvirtiknum málum er lóggávu­ valdið hjá løgtinginum og løgmanni í felag. Útinnandi valdið er hjá landsstýrinum. Dómsvaldið er hjá dómstólunum. Í viðmerkingunum, s. 173-175, til § 1 í uppskoti til stýrisskipanarlógina, stendur skrivað m.a. soljóðandi um lóggávuvaldið hjá løgtinginum: ”Hvør, ið lóggávuvaldið hevur í yvirtiknum málum, er ásett í heimastýrislógarinnar § 4, 2. stk., nevn­liga soleiðis, at løgtingið sam­ tykkir og løgmaður staðfestir løg­ tingslógir, …” ”Lóggávuvaldið í greinini merkir eitt nú heimildin at áseta almennar rættarreglur mótvegis borgaranum og tí almenna innan teir karmar, grundlóg, heimastýrislóg og stýris­ skipanarlóg annars áseta. Ilt er nærri at útgreina merkingina av orðingini í stuttari merking. Tó liggur sum øvugdømi (mod­ sæt­ningsslutning) í greinini, at lóggávuvaldi ikki kann taka sær útinnandi og dømandi myndug­ leika og eigur av hesi orsøk at sýna varsemi við at gera løgtingslógir, sum bert viðvíkja ávísum ítøkiligum einstøkum viðurskiftum.” Tveir viðkomandi spurningar kunnu tí setast í hesum sambandi: 1. Hevur Løgtingið lóggávuvald í felagsmálinum politiið, at gera reglur í grindalógini um virksemi hjá politinum, sum ikki frammanundan eru settar í gildi av Fólkatinginum? 2. Ger Løgtingið eina sokallaða ”singulera” lóg, sum er mál­ rætt­að Sea Shepherd felags­ skap­inum, og sum herðir inn­trivs­heimildirnar hjá politi­ num viðvíkjandi persón­liga frælsinum, talu- og savn­ingar­ frælsinum hjá hesum felags­ skapi, har lóggevandi valdið eisini er dømandi vald? Tað er bara dómsvaldið, sum kann endaliga svara uppá hesar báðar spurningarnar. 5. Samanumtøka og niðurstøða Tað er neyðugt at skipað viður­ skiftini kring grindarakstur og grindadráp á ein skynsaman hátt. Tí er tað skilagott við einari grindalóg. Men tað er eisini neyð­ugt at gera broytingar í rættargangslógini, tí tað er henda lóg, sum skipar virksemi hjá polit­ in­um, og tað er politiið, sum hevur høvuðsleiklutin sambært rættar­ gangslógini í Føroyum – politilógini í Danmark - at útinna myndugleika og vald mótvegis borgarum, sum búgva og uppihalda sær í føroyska samfelagnum. Grindalógin ásetir víðfevndar inntrivs- og revsiheimildir í §§ 10, 11 og 13. Sum nevnt í greiningini, hoyra hesar ásetingar rættast heima í rættargangslógini held­ ur enn í grindalógini, eisini tí at ábyrgdarviðurskiftini í lógun­ um báðum eru ymisk. Fiski­mála­ ráðið sum føroyskur myndug­leiki varðar av grindalógini ímeð­an Justitsministeriet sum dansk­ur myndugleiki varðar av rættar­ gangslógini. Politiið er einasti myndugleiki í samfelagnum, sum sambært lóg kann brúka vald mótvegis borg­ arum. Fyri rættartrygdina hjá borg­ar­unum er tað tí neyðugt, at Justitsministeriet, sum er evsti myndugleikin hjá politinum, eisini hevur ábyrgdina av tí lóg, sum skipar víðfevndar inntrivs- og revsiheimildir hjá politinum. Í løtuni er støðan tann, at tað er Fiski­málaráðið, sum hevur hesa ábyrgd, og tað er ein skeikling av sambandinum millum førleikar – í hesum førinum tær víðfevndu inntrivs- og revsiheimildirnar hjá politinum – og ábyrgd, sum Fiskimálaráðið hevur av hesum heim­ildum hjá politinum í grinda­ lógini. Greiningin grundgevur fyri, at lóggávusmíði í sambandi við grindalógina verður skeiklað, tá myndugleikarnir ikki taka hædd fyri, at hjáveran av Sea Shepherd felagsskapinum í Føroyum er eitt trygdar- og verjupolitiskt mál, sum eisini á politiskum- og á embætismannastigi má set­ast í talu sum eitt tílíkt mál. Í sam­ bandi við ger av grindalógini, sæst henda skeikling aftur á tann hátt, at lógartænastan á Løg­mans­ skrivstovuni setir spurnar­tekin við, um Løgtingið hevur lóggávuvald í felagsmálinum politiið, at umstrídd donsk lóggáva, sum er á markinum til rættartrygdina hjá borgarunum, liggur til grund fyri víðfevndu inntrivs- og revsiheimildunum hjá politinum, og at hoyringssvarini eru fá, harav tað eina er frá einum verju­advokati, sum umboðaði skuld­sett fólk frá Sea Shepherd felags­skapinum í Føroya rætti í fjør. Henda greining og tann grein­ ing, ið víst verður til í pkt. 1.1. omanfyri frá fyrr í ár, vísa eisini á tað afturhaldni, ið danskir mynd­ ug­leikar vísa, tá tað ræður um at seta í talu í Føroyum avbjóðingar uttanifrá, sum hava við trygdar- og verjumál at gera. Hetta aftur­ haldni hevur við yvirvald og land­ øki Danmarkar yvir Føroyum at gera – eitt yvirvald og landøki, sum er tengt at danska statinum, í verki donsku stjórnini, sum hevd­ ar sítt yvirvald gjøgnum trygd­ ar- og verjupolitikkin. Tá so eitt trygdar- og verjupolitiskt mál sum Sea Shepherd hóttir føroyska samfelagið – fyrst og fremst mentanina men eisini tryggleikan í landinum – so vísir hetta afturhaldni seg millum annað á tann hátt, at danskir myndugleikar ikki ynskja at gera broytingar í teimum lógum, sum organisatoriskt hoyra til trygdar- og verjupolitiska øki - í hesum førinum útlendinga- og rættargangslógini. Hugsanin hjá danska forsætismálaráðnum gjøgnum tíðirnar, og teimum ymisku stjórnunum í Danmark óansæð politiskan lit, er, at broytingar í málsøkjum tætt tilknýtt statinum, tað eru trygdar- og verjumál, vil máa støðið undan danska eindarstatinum og harvið valdinum hjá Danmark yvir Føroyum. Trygdar- og verjumál og tilknýttu verju-, rættargangs- útlendinga- og politilógir er grundarlagið undir einhvørjum stati, eisini tí danska, og fáa Føroyar størri ávirkan á hesi mál og lógir, vil tað við tíðini geva grundarlag fyri stovnan av einum føroyskum stati. Tað var tí eisini eitt noktandi svar, ið umboð fyri landsstýrið fingu fyrr í ár, tá spurt var um broytingar kundu gerast í nevndu donsku lógum, sum eru galdandi í Føroyum, til tess at fyribyrgja átøk frá Sea Shepherd felagsskapinum. Tí bleiv ein nýggj grindalóg gjørd, allarhelst eftir umbøn frá donskum myndugleikum, har tær víðfevndu inntrivs- og revsiheimildirnar hjá politinum innganga. Greiningin vísir á, at tað er Fútin og hansara ákæruvald, sum eru høvuðssmiðir handan §§ 10, 11 og 13 í grindalógini. Fyrimyndin fyri hesum ásetingum í grindalógini skulu finnast í donsku politilógini og tí sokallaða ”lømmelpakken” – ein lógarpakki, sum er umstríddur, tí Eystari Landsrættur úttalaði seg atfinningarsamt viðvíkjandi ásetingunum um fyribyrgjandi handtøkur í upp til 12 tímar, sum nú síggjast aftur í grindalógini. Tveir grundleggjandi spurningar reisa seg í hesum sambandi. Fyri tað fyrsta, um Løgtingið hevur lóggávuheimild í felagsmálinum politiið og fyri tað næsta, um Løgtingið ger eina sokallaða ”singu­ lera” lóg, málrættað Sea Shepherd felagsskapinum? Endaliga svarið til hesar báðar spurningar hevur bara dómsvaldið, men nakað týðir upp á, at við­kom­ andi myndugleikar, sum eru Fiski­ málaráðið, Justitsministeriet og politiið ”hava slept løgtinginum upp á fjall” í sambandi við ger av grindalógini. Hetta er ikki gjørt i ringum vilja, men í tráðanini eftir at skipa viðurskiftini kring grindadráp skjótt og við herdum inntrivs- og revsiheimildum, hava nevndu myndugleikar eftir øllum at døma sæð burtur frá at kanna nærri um lóggávuvald løgtingsins viðvíkjandi víðkaðum heimildum til politiið í grindalógini samsvarar við ríkisrættarligu støðu Føroya, sum er ásett sambært grundlóg, heimastýris- og stýrisskipanarlóg. Yvirskipað er niðurstøðan í greiningini tann, at líka so væl sum grindadráp sum føroyska mentan má varðveitast og verjast eisini sambært lóggávu, so má tilgongdin at gera lóggávu, og seta tiltøk í verk í hesum sambandi, eisini byggja á eitt siðmentað grundarlag. Ítøkiliga er niðurstøðan í hesari greining, at Løgtingið saman við Landsstýrið og viðkomandi myndug­leikum má enduskoða grinda­lógina av nýggjum. Støða má í fyrsta lagi takast meira nágreiniliga til, um Løgtingið hevur lóggávuvald í mun til at áseta nýggjar reglur í gildi í løgtingslóg fyri politiið, sum er danskt málsøki, og har fyritreytirnar í grundlóg, heimastýris- og stýrisskipanarlóg áseta lóggávuvaldið í felags­mál­ um til at vera hjá danska fólka­ tinginum. Í øðrum lagi er tað serliga part­urin um inntrivs- og revsi­ heimildirnar hjá politinum §§ 10, 11 og 13, har Løgtingið í sam­ráði við Fiskimálaráðið, sum hev­ur útinnandi ábyrgdina av grinda­ lógini, má biðja Justits­ministeriet og Fólkatingið um, at seta nevndu inntrivs- og revsiheimildir hjá politinum í rættargangslógina, sum er sett í gildi í Føroyum og sum skipar virksemi hjá polit­ inum í heila tikið. Í øðrum lagi, um politilógin, har frá nevndu ásetingar stava, og sum bleiv sett í gildi í Danmark fyri 11 árum síðani, skal verða sett í gildi í Føroyum tillagað føroysk viðurskifti. Í triðja lagi, um tað er ráðiligt, at seta í gildi í Føroyum allar tær ásetingar um inntrivs- og revsi­ heimildir, serliga viðvíkjandi fyri­ byrgjandi handtøkum í upp til 12 tímar, tá nú bæði fakpersónar, politiska skipanin í Danmark og Eystari Landsrættur hava úttala seg atfinningarsamt mótvegis hesum ásetingum til at vera í stríð við rættartrygdina hjá borgarunum. Í fjórða lagi, um fráboðanar­ skyldan í § 3 í grindalógini kann umorðast, soleiðis at spurningur ikki kann setast við, um áset­ ingin er í stríð við ásetingar í bæði grundlóg og evropeiska manna­ rætt­indinasáttmálanum viðvíkj­ andi talufrælsi. tíðargrein