týsdagur 8. september 2015síða 10

Mikudagur 9. september 2015 · Nr. 103 10 Sosialurin Vilmund Jacobsen Hvørt ár doyggja 1200 danskir menn av prostatakrabba, sum er van­ligasti formur fyri krabba mill­ um danskar menn. Men, hvussu eru framtíðar­út­ lit­ini, og hvat kunnu menn gera til tess at bygja upp fyri keðiligu hag­ tølunum? Í nógv ár hevur verið granskað í orsøkini til prostatakrabba, og granskað hevur eisini verið í ym­isk­ um viðgerðarhættum móti sjúkuni. Avbjóðingin er, at prostatakrabbi er ein formur fyri krabba, sum menn­ist ógvuliga individuelt - ein krabbi, tú kanst ganga við í langa tíð uttan at vita av tí. Sjálvt um loyndarmálið við pro­ stata­krabba enn ikki er avdúkað, er læknavísindin kortini á rættari kós. Tað heldur Michael Borre, sum hevur granskað í prostata­krabba í 20 ár og í dag er pro­fess­ari og yvir­lækni á Århuus Uni­versi­tets­ sjúkrahúsi. »Friðarlig« sjúka Tað er náttúrligt, at lítli sáðfram­ leiðandi prostatakertilin veksur so hvørt, sum menn eldast. Góð­kynj­ aði vøksturin kleimur um vatn­ rásina og gevur vælkendar bágar sum eitt nú veika strálu, soleiðis at tú følir, at tú noyðist upp um náttina at pissa. Hetta er tó ein trupulleiki sum kann viðgerast við heilivági. Ein av stóru avbjóðingunum er, at sjúkueyðkenni prostatakrabbi kann vera trupult at handfara. Í nógvum førum mennist krabbin so spakuliga, at sjúkan í veruleikanum ikki er nakar vandi, samstundis sum sjúkan í øðrum føri kann vera drepandi. Sambært Michael Borre er sjúku­ avgerðin í samband við prostata­ krabba tann stóri trupulleikin. Er avgerðin, sum læknarnir taka, ikki røtt, og krabbin mennist skjótt, kann sjúkan spreiða seg út í beina­ grindina og lymfuknútarnar. Ein annar vandi er, at sjúkan kann verða ”yvirviðgjørd”, soleiðis at hjáárinini hjá monnum gerast fleiri enn neyðugt, um sjúkan ann­ ars heldur seg í skinninum. – Vit vita væl, at vit nærkast 5000 nýggjum tilburðum av prostata­krabba um árið, og nú fólk gerast eldri, kunnu vit rokna við, at hetta tal verður tvífaldað, sum árini ganga. Tí er umráðandi, at vit gerast betri til at staðfesta prostatakrabba, soleiðis at vit tíð­ liga í gongdini kunnu viðgera - og soleiðis kunnu umgangast at ”yvir­ viðgera” sjúkuna. Útlitini til, at vit um fá ár kunnu brúka eina nýmenta MR-skann­ing, um illgruni er um prostata­krabba, ger, at Michael Borre er optimist­ iskur. – Henda skanning fer at geva okkum ítøkiligu myndina av av­ gerandi broytingum og støddini av broytingunum, sigur hann. Orsøk og viðgerð Sum heild heldur yvirlæknin og pro­fessarin ikki, at menn skulu taka eina blóðroynd, sum vísir PSA-virði, sum eitt nú kann vera ov høgt orsakað av prostatakrabba - ikki uttan so, at fleiri dømi eru í familjuni við álvarsomum prostata­ krabba. – Vit vita, at um ein maður eitt nú hevur pápa og beiggja, sum longu í fimmtiárunum hava prostata­krabba, økist vandin hjá mann­inum umleið 10 ferðir. Michael Borre vísir á, at tá prostatakrabbi mennist ógvuliga individuelt, eru fleiri ymisk við­ gerðarstig og møguleikar, sum eitt nú skurðviðgerð og stráluviðgerð, um krabbin ikki hevur spreitt seg. – Men, hevur sjúkan spreitt seg til beinagrindina, kann viðgerðin snúgva seg um gelding (kastration) og viðgerð við kemo. Hann sigur, at afturvendandi hevur tað týdning at vera likamliga aktivur, og at tú etur skiftandi og heilsugóðan mat. – Hetta tænir manninum, bæði sum fyribyrging, men eisini, um prostatakrabbi longu er staðfestur, leggur professarin aftrat. Fiskur og grønt Mette Borre, sum er kostráðgevi á Århuus Universitetssjúkrahúsi, sigur, at fólk heldur ikki skulu fara yvir ”gevind” við ávísum matvørum, sum hon tekur til. Ráðini eru heldur at eta skiftandi og heilsugóðan mat. – Etir tú minni kjøt, verður kanska meira fiskur, frukt og grønt etið, men tú skal heldur ikki bara eta grønt grønmeti, tó at tey hava nógv gott í sær. Hon leggur tó dent á, at tað letur seg ikki gera at eta eina krabba­ sjúku burtur úr kroppinum, men bæði kostur og likamlig rørsla kunnu gera mun, tí hetta styrkir um immunverjuna, vøddar og beina­grind og ger, at tú tolir betri viðgerðirnar. Ein kanning, sum bæði Michael og Mette Borre hava verið partur av, bendir á, at fullkornsrugur virkar darvandi upp á krabbakyknur í prostata. Í kanningini fingu 24 menn við prostatakrabba lagt kostin um, soleiðis at teir ótu 175 gram av fullkornsrugi um dagin. Hetta svarar til umleið sjey heilar rug­ breyðs­flísar – og hetta hevði ein positivan virknað á sjúkuna. Men, bæði kostur og likamlig rørsla kunnu gera mun, tí tey styrkja um immunverju, vøddar og beinagrind og gera, at tú tolir betri viðgerðirnar móti krabbameini HEILSA Tú etur ikki krabbasjúku úr likaminum HJÁLPIR AT FLENNA Hevur tú nakrantíð flent so nógv, at tú var um at skrædna? Tá vit flenna, útloysir heilin endorfinir. Hesi gera, at vit gerast í góðum lag, samstundis sum vit tola nógv meira pínu. Tað vísa kanningar, sum vórðu gjørdar á University of Oxford. Luttakararnir í kanningini sótu og hugdu eftir Mr. Been, meðan teir vórðu útsettir fyri pínu av ymiskum slag. Kanningin vísti heilt greitt, at menniskju tola nógv meira pínu, tá tey flenna. Kelda: Psykologi Nr.1 (2012) – Umráðandi er, at vit gerast betri til at staðfesta prostatakrabba, soleiðis at vit tíðliga í gongdini kunnu viðgera – og soleiðis kunnu umgangast at »yvirviðgera« sjúkuna, sigur yvirlæknin og professarin, Michael Borre