týsdagur 15. september 2015síða 15

15 Mikudagur 12. februar 2014 · Nr. 18 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Mikudagur 16. september 2015 · Nr. 106 • Farast skal frá politiskari útluting av fiski­rætt­ indum til eina markn­ aðar­grundaða skipan. • Veiddur fiskur skal vera atkomiligur hjá virkjum á landi at bjóða uppá. • Veiðan og alt av fiskinum eigur at verða fingið til lands og í størstan mun virðisøkt í Føroyum. • Bert feløg, sum hava før­oyskar eigarar, eru skrásett í Føroyum, rinda skatt í Føroyum og sum rinda mann­ingini hýru sam­bært føroyskum sátt­mála, kunnu bjóða seg fram í føroyskari fiski­ veiði. • Serlig skipan kann gerast fyri útróðrarflotan. Til tess at fremja hesa ný­ skipan í verki, setur lands­ stýrisfólkið beinanvegin ein breitt samansettan arbeiðs­ bólk við fakligum førleikum og vinnuligum royndum, ið skal gera tilmæli til politisku skipanina, sum byggir á omanfyrinevndu aðalreglur. Í arbeiðinum skal bólkurin reglu­liga hoyra allar partar í vinnuni. Í tilmælinum skal ítøki­ ligt uppskot gerast til, hvussu broytingarnar frá ver­andi skipan til nýggju skipan­ina skulu fara fram í eini skiftis­tíð. Somuleiðis skulu atlit takast til, at støðan hjá ymsu pørtunum av flot­anum er ymisk, og at verandi aktørar á ein skyn­ saman hátt kunnu laga seg til broyttu treytirnar. Tá ið til­mælið fyriliggur, vera polit­iskar samráðingar mill­ um allar flokkar á tingi um at gera eina varandi semju um fiskivinnuna. Lógar­upp­ skotið verður lagt fyri Løg­ tingið í seinasta lagi á ólav­ søku 2016. Fyri at lætta um trýstið á botnfiskastovnarnar undir Føroyum verður beinan­ vegin miðað eftir, at vit í býtis­avtalum við granna­ lond­ini kunnu økja um botn­ fiska­kvoturnar fyri heima­ flotan í fremmandum sjógvi. Stjórnarskipan og mál á føroyskar hendur Ein nýggj stjórnarskipan skal staðfesta, at Føroya fólk hevur valdið í Føroyum. Lógin skal staðfesta og út­ greina sjálvsavgerðarrætt Føroya fólks, herundir at allur rættur at avgera fram­tíðar ríkis­rættarstøðu Føroya er hjá Føroya fólki. Eisini skal stjórnar­skipanin áseta Føroya fólkaræðisliga stýris­lag eins og rættindi og skyldur borgaranna, tá ið tað snýr seg um javnrættindi, per­són­ligt frælsi, rætt til menn­ing, sosiala trygd, rættar­trygd, arbeiði og vinnu og rætt til innløgu og gagn­ nýtslu av felags til­feingi. Lógin kemur til fólka­at­ kvøðu í seinasta lagi í 2017. Hesi mál verða tikin á føroyskar hendur í hesum valskeiðnum: • Útlendingamál • Loftrúmið • Persóns-, familju og arvarættur Lætti til lág- og miðallønt Fíggjarligir lættar verða veittir lág- og miðalløntum, herundir pensjónistum og lesandi. Hetta skal fáa størri part av ríkidømi landsins út í peningarenslið og á tann hátt styrkja búskapin og at gera tað liviligari hjá øllum. Skattagrundarlagið verður breiðkað, so trýstið á lønar­ inn­tøkuna minkar. Barnafamiljur, ið liva undir fátækramarkinum, skulu hava bráðfeingis lætta. Kring­varpsgjaldið verður endur­skoðað, barnastuðul verður latin børnum undir skúla­aldri, og lestrarstuðulin verður hækkaður. Nýskipanir innan al­ manna­økið skulu tryggja øllum borgarum góða tæn­astu, rættartrygd og møgu­leikar at liva og virka í Føroyum, og málið er, at eingin skal liva undir fátækra­markinum. Ein bøttur íbúðar­marknaður og átøk fyri at lækka kostnaðar­ støðið skulu gera tað lættari hjá fólki at fáa endarnar at røkka saman. Fólkatal- og samanseting Aldurs- og kyns­saman­set­ ingin er fremsta avbjóð­ingin, so samgongan fer alt fyri eitt undir at fremja átøk á hesum øki, millum annað við støði í heildarætlanini “Fólkaflyting og fólkavøkstur”. Hetta ber í sær íløgur í útbúgving og gransk­ing, vinnumøguleikar, lestraríbúðir og fjølbroytt mentanartilboð, so Føroyar gerast lokkandi hjá ungdómi. Hartil skal barsilsskipanin gerast liðiligari og barns­ burðar­farloyvið leingjast. Lagt verður fyri við at gera ætlan um, hvussu vit byggja og menna Fróð­ skapar­setrið, lestrarbý við til­hoyrandi bústøðum, granskingar­karmar og mentanar- og frítíðartilboð til ung lesandi. Eisini skulu korini hjá lesandi og støkum uppi­haldarum bøtast mun­ andi, so hesi kunnu liva og virka í Føroyum. Haldførur og sjálvberandi búskapur Eitt av høvuðsmálunum hjá samgonguni er at tryggja haldførið í búskapinum og at vísa fíggjarliga ábyrgd. Tí skal fígging vera til øll átøk. Ríkidømi landsins er savn­að á ov fáum hondum og fer í stóran mun av land­ inum. Hetta skal broytast, so tað kemur landi og fólki til góðar. Soleiðis økist eftir­ spurn­ingurin eftir vørum og tænastum, og tað hevur við sær inntøkur og vøkstur. Fleiri fáa fíggjar­liga orku at seta vinnuligt virksemi í gongd, so vit fáa størri dyna­ mikk og menn­ingar­møgu­ leikar í vinnuni. Ríkisveitingin verður fast­fryst beinanvegin. Búskapar­grunnurin verður fingin at virka sum barlast til tess at tryggja ein haldføran og sjálvberandi búskap, ið styrkir samhaldsfesti millum ættarlið. Í Búskapar­ grunnin verða settar ein­ gangs­inntøkur, ser­inntøkur og ein partur av inn­tøku­ vøkstrinum hjá lands­kass­ anum, tá ið hallið er vent til avlop. Hetta kann eisini seinni nýtast til at niðurlaða ríks­iveitingina. Búskaparpolitikkurin skal javna sveiggini í bú­ skap­inum og stimbra ein sjálv­bjargnan og langtíðar­ hald­føran búskap. Pensjónsnýskipan Arbeiðið í pensjónsbólkinum heldur fram. Pensjóns­ný­ skip­anin skal vera búskapar­ liga haldfør og lutvíst sam­haldsføst, og hon skal tryggja, at peningarenslið í størri mun er í føroyska sam­felagnum. Meginreglan er, at øll í Føroyum hava rætt til jøvn og virðilig kor á ellisárum. Skipanin skal eggja fólki at arbeiða eftir pen­sjóns­aldur, um tey hava hug og møguleika til tess. Har­umframt skal pensjónsnýskipanin leggja upp fyri, at vit gerast fleiri eldri, og hon skal rætta av­ leið­ingarnar av, at farið varð undir at forskatta pen­sjón­ irnar. Uppskot um pensjóns­ nýskipan verður lagt fyri Løgtingið í seinasta lagi á heysti 2016. Menningarætlan fyri Heilsuverkið Allir borgarar skulu hava javn­bjóðis atgongd til heilsu­tænastur. Fyri at geva lands­ins borgarum eina trygga og samanhangandi heilsu­skipan verður ein neyv lýsing gjørd av, hvat heilsu­verkið er, hvat tað skal fevna um, og hvussu tað skal skipast. Arbeiðið við ”Visjón og menningarætlan fyri Sjúkra­ húsverk Føroya”, sum eitt samt løgting tók undir við í mai 2015, verður sett í verk. Hetta arbeiðið skal byggja á faklig tilmæli frá øllum avvarðandi pørtum í sjúkra­ húsverkinum. Farið verður somuleiðis undir at menna samlaða heilsuverkið, eitt nú økispsykiatri, Gigni, heilsu­ deplar, endur­venj­ingina, kommunu­lækna­tæn­astuna og Fólka­heilsu­ráðið. Sjúkrahúsverkið má dag­ førast fíggjarliga, og arbeitt verður miðvíst fyri at tryggja tilgongd av serlæknum og øðrum heilsustarvsfólki. Ferð á grøna orku Ein miðvís ætlan fyri út­ bygg­ing, umlegging, fram­ leiðslu og nýtslu av varandi orkukeldum verður raðfest. Í minst lagi helvtin av øllum sethúsum og bygningum skulu innanfyri 10 ár hit­ ast við grønari orku. Í 2030 skal øll elorka á landi koma frá varandi orku. Fyri at gagn­nýta elorkuna í yvir­ skoti og geva rúm fyri størri útbyggingum skal eggjast til grøna orkunýtslu hjá húsar­haldum, í flutningi og í vinnu. Verandi stuðuls- og av­gjaldsskipanir skulu um­ leggj­ast til tess at røkka mál­ unum. Allir almennir ný­bygn­ ingar skulu hitast við grøn­ ari orku, og ætlan fyri orkusparing og –um­legg­ing gerast fyri eldri bygningar. Vinnu­menning og út­búgv­ ingar innan grøna tøkni og orku skulu stimbr­ast. Samgongan setir sær sum mál at menna sam­felagið á øllum økjum. Hesi mál er ná­ greiniligari lýst í fylgi­skjal­ inum “Mál at fremja”. Aksel V. Johannesen Høgni Hoydal Poul Michelsen samgonguskjal Mynd: Álvur Haraldsen