týsdagur 15. september 2015síða 37

5 Mikudagur 12. februar 2014 · Nr. 18 Sosialurin Mikudagur 16. september 2015 · Nr. 106 Øll, sum arbeiða við børn­um, hava skyldu at siga barna­vernd­ar­ tænastuni frá, um tey fáa ill­gruna um, at eitt barn hevur ver­ið fyri fysiskum ágangi ella um­sorgan­ar­ svíki. Men nógv bendir á, at fleiri aftra seg við at gera hetta. Í 2013 vóru 253 fráboðanir um børn, sum møguliga høvdu ver­ið fyri ágangi ella misrøkt, skrá­sett­ar. Frá­boðanir vóru frá bæði privat­ fólki og fakfólki, teirra mill­um fleiri í heilsu­verkinum, heilsu­systr­um, psykiatr­iska deplinum, kom­mu­nu­ læknum og ljósmøðrum. Ongar fráboðanir vóru skrá­ settar frá tann­heilsu­starvs­fólki, ið annars eru í eini sera góðari støðu at varnast skaðar, sum kunnu stava frá fysiskum ágangi ella um­sorgan­ ar­svíki, tí tey síggja so at siga øll børn og ung í Føroyum regluliga. - Tríggjar fráboðanir vóru skrá­ settar frá øðrum í heilsu­verki­num, og tað kann hugsast, at onkur teirra er frá einari tannlæknastovu, men fráboðanirnar eru í øllum føri ógvuliga fáar, sigur Unn Jakob­sen, sum er tannlækni á Skúla­tann­ lækna­stovuni í Havn. Kanningar, ið eru gjørdar í Skot­ landi og Danmark, vísa, at umleið helm­ingurin av børnunum, sum hava verið fyri fysiskum ágangi, hava skaðar á høvur ella háls. - Hetta eru støð, sum ofta ikki eru fyrst fyri, tá tú dettur, og tann­ læknar eru sera væl fyri at varnast hesar skaðar, tí tað eru júst hesum um­ráðum, ið vit arbeiða í, sigur Unn. Tannheilsan hjá útsettum børn­ um er eisini ofta verri enn miðal. Skerpað fráboðanarskylda Fráboðanarskyldan hjá fakfólki varð herd í 2013, soleiðis at tey nú eisini skulu boða frá, um tey bert hava grund til at halda, at viður­ skifti eru, sum krevja, at barna­ vernd­ar­tænastan kemur uppí. Tannlæknafelagið hevur nú sett sær fyri at kanna, um tann­ heilsu­starvs­fólkini eru før fyri at handfara støður, har illgruni er um fysiskan ágang ella um­sorg­an­ar­ svík av børnum. Granskingarráðið hevur latið stuðul úr Sjúkrakassagrunninum til eina kanning, sum skal lýsa, hvussu ofta tannlæknar og tann­ røkt­ar­ar senda fráboðanir til barna­verndartænastuna, og hvønn før­leika teir hava at gera hetta. Unn Jakobsen skal standa fyri kanningini. Hon fer at senda spurnarbløð út til allar tannlæknar og tannrøktarar í Føroyum, og hon er ógvuliga spent uppá, hvørji svør hon fer at fáa. - Hetta er eitt sera eymt evni, og tað kann hugsast, at fleiri aftra seg við at boða frá, um tey síggja okkurt illgrunavert, sigur hon. Øll kenna øll Í Skotlandi vísti ein kanning millum 375 tannlæknar, at 29% høvdu havt ill­gruna um fysiskan ágang móti ein­um ella fleiri børnum. Bert 8% høvdu boðað frá hesum illgruna. Ein líknandi kanning, ið varð gjørd í Danmark í 2008, vísti, at bert ein triðingur av teimum, sum høvdu ill­gruna um umsorganarsvík, boð­ aðu frá hesum. Eingin orsøk er at halda, at støð­ an er frægari í Føroyum. - Samfelagið er lítið, og møguliga eru vit serliga varin við at taka tí­lík­ ar eymar spurningar upp. Vit eru so fá og kenna øll, og tað er torført at vera anonymur, sigur Unn. Kanningin, ið Tannlæknafelagið nú fer undir, verður tann sama, sum er gjørd í Danmark og Skotlandi. Hon fer at avdúka, hvussu nógvir før­oyskir tannlæknar hava boðað frá ágangi ella umsorganarsvíki, og hvørj­ar forðingar eru fyri at gera hetta. - Kanningarnar í Skotlandi og Danmark vístu, at fleiri tann­heilsu­ starvsfólk eru bangin fyri, at tað kann skaða barnið heima, um tey senda fráboðan til barna­vernd­ar­ tæn­astuna, sigur Unn. Hon heldur tað vera sannlíkt, at líkn­andi forðingar eru, sum gera, at føroyskir tannlæknar og tann­røkt­ ar­ar aftra seg við at senda frá­boð­ an­ir til barnaverndina. Fleiri danskir og skotskir tann­ læknar vístu á óvissu um tey tekin, teir sóu, sum eina vanliga forðing fyri at boða frá. - Tað kann vera trupult at gera av, um talan er um okkurt ill­gruna­ samt. Tað kunnu jú vera nógv­ar or­ sak­ir til, at eitt barn ikki hev­ur tað gott ein dag, og tann­lækn­in kann vera bangin fyri at loypa okkurt út í orð, sum ikki er rætt, sigur hon. Fleiri nevndu eisini óvissu um fram­ferð og mannagongdir sum eina forðing og ynsktu at fáa meira upp­lýsing og eftirútbúgving. - Tað kann kennast ótrygt at geva viðkvæmar upplýsingar víðari til ein stovn, tá tú ikki hevur eitt and­lit, tú kanst tosa við. Tað hevur týdn­ing at vita, hvør móttekur frá­ boðan­ina, og hvat hendir við henni, sigur Unn. Tørvur á eftirútbúgving Kanningin, sum nú skal gerast, fer eisini at vísa, hvussu stórur tørv­ur­ in er á eftirútbúgving í at handfara støður, har illgruni er um fysiskan ágang ella umsorganarsvík av børn­um. Eftir at danska kanningin um frá­boðana­skylduna millum tann­ heilsu­starvsfólk varð gjørd, hava læru­stovnarnir tikið úrslitið av kann­ingini til eftirtektar og eru farn­ir at undirvísa í hesum. - Úrslitið av kanningini hjá okk­ um fer at vísa, hvussu nógvir tann­ lækn­ar hava fingið hetta við sum part av útbúgvingini, og hvussu nógv­ir meta, at teir hava tørv á skeiði í hesum evninum, sigur Unn. Kanna um tannlæknar boða frá ágangi og misrøkt Tannlæknar og tannrøktarar aðrastaðni aftra seg við at boða frá, tá tey síggja tekin um fysiskan ágang ella umsorganarsvík av børnum. Ein kanning skal nú avdúka, um føroysk tannheilsustarvsfólk gera sína skyldu og boða frá, tá tey fáa illgruna um, at børn hava verið fyri ágangi ella svíki Unn Jakobsen Fødd 1965 Útbúgving: Cand odont frá Århus Universiteti Starv: Tannlækni á Skúlatannlæknastovuni í Tórshavn Verkætlan: Handfaring av støðum við illgruna um fysiskan ágang ella umsorganarsvík av børnum - ein tvørskurðskanning millum tannlæknar og tannrøktarar í Føroyum Stuðul úr Sjúkrakassagrunninum: kr. 120.000 FAKTA Skerpaða fráboðanarskyldan í barnaverndarlógini frá 2013: § 14. Øll, sum í starvi sínum hava við børn at gera og sum í hesum sambandi fáa kunnleika til viðurskifti ella hava orsøk til at halda, at viðurskifti eru, sum krevja, at komið verður uppí eftir hesi lóg, hava skyldu til navngivin at boða barnaverndartænastuni frá hesum. Fráboðanarskyldan sambært hesum stykki verður sett fram um ásetingarnar í øðrum lógum um tagnarskyldu við viðkomandi yrkjum. Sjúkrakassagrunnurin stuðlar heilsugransking Granskingarráðið hevur ábyrgdina av at umsita og útluta fæið, ið sjúkrakassarnir kring landið áttu, tá teir vórðu avtiknir fyri fimm árum síðani. Sjúkrakassagrunnurin letur stuðul til átøk og verkætlanir, sum kunnu menna heilsuøkið í Føroyum, men sum ikki eru ein partur av rakstrinum av heilsuverkinum annars. Stuðul úr grunninum verður latin til trý høvuðsøki. Høvuðsøki 1 fevnir um upplýsandi tiltøk og kanningarverkætlanir, ið kunnu menna heilsuøkið. Høvuðsøki 2 fevnir um gransking og menning á fimm raðfestum heilsuøkjum. Og høvuðsøki 3 fevnir um menning av gransking á ella í samstarvi millum Fróðskaparsetrið og Sjúkrahúsverkið og møguliga aðrar viðkomandi stovnar á trimum raðfestum heilsuøkjum. Átta játtanir eru higartil latnar til høvuðsøki 1, sum stuðlar kanningini hjá Føroya Tannlæknafelag um handfaring av støðum við illgruna um fysiskan ágang ella umsorganarsvík av børnum.