mánadagur 12. oktober 2015síða 14

Mánadagur 12. oktober 2015 · Nr. 117 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 SAMRØÐA Finnbogadóttir skal hug­leiða um hendan vakra dagin í Norð­ur­ stovu. – Jamen tað kann als ikki samanberast, sigur hon við glógv­ andi eygum. – Dagsins kvinnur hava sjálv­ sálit. Tær vita, at tær eru akkurát líka klókar og dugnaligar sum menn, sigur Vígdis. Í hennara fyrstu tíð sum stríðs­ kvinna fyri javnstøðu merkti Vígdis, at kvinnur sóu sær sjálvar onkursvegna út frá tí mynd, sum heimurin hevði av kvinnum. – Tað vóru kanska heili 50 pro­ sent av heimsins íbúgvum, sum hildu, at kvinnur vóru verri fyri intellektuelt enn menn, so tað er einki løgið í tí, greiður Vígdis frá. Men í dag er støðan broytt. Í dag eru kvinnur í leiðandi postum og við valdið bæði í Íslandi og í Føroyum, hóast málið enn ikki er rokkið. – Tað eru 100 ár síðani kvinnur fingu valrætt. Men fyrstu 60 árini í Íslandi megnaðu vit ikki at fáa fleiri enn tríggjar kvinnur valdar í Altingið. Í dag eru 40 prosent av Al­tingslimunum kvinnur, sigur Víg­ dis. Og kvinnurnar hava broytt sam­ felagið bara til tað betra, spyrt tú Vígdis Finnbogadóttir. – Tað sigur seg sjálvt, at helm­ ingurin av heimsins íbúgvum eisini má verða umboðaður har, sum vald­ið liggur. Uttan kvinnur fáa vit eitt sera fátækt samfelag, heldur Vígdis fyri. Mál og mentan binda okkum saman Føroyingar og íslendingar hava eitt serstakt tilknýti til hvørt annað. Ella soleiðis verður altíð sagt. Og soleiðis er tað avgjørt eisini, sam­ bært Vígdis Finnbogadóttir. Hon hevur ein serstaka tokka til Før­ oyar. – Vit finna okkara tilknýti í søgu okkara. Vit eru brøðratjóðir, systkin í heiminum, og vit hava varðveitt okkara felags mentan á mangan hátt, greiður Vígdis frá. Eftir hennara tykki eru Føroyar og Íslandi perlur í heiminum, sum hava bygt síni slott og katedralar í sterkum søgum um víkingar og for­ fedrar. – Føroyar og Ísland hava sterkar søgur, og vit kenna og viðurkenna okkara fortíð. Vit hava 1000 ára søgu aftan fyri okkum, og hava í stóran mun varðveitt okkara upp­ runa mentan. Hetta ger okkum til serstakar gimsteinar í alheims høpi, heldur Vígdis. Í samband við vitjanina skal Víg­dis halda ein fyrilestur í Lær­ ara­skúlahøllini sama dag, sum vit práta yvir ein kaffimunn, áðr­ enn leiðin gongur víðari. Undir yvirskriftini »Vit eru sterkari enn vit halda«, fer Vígdis at hugleiða um hennara hjartamál – mentan, gransk­ing, mál, javnstøðu og annað. Men hvat meinar hon við »Vit eru sterkari enn vit halda?« – Føroyingar og íslendingar halda, at vit eru veik, tí vit eru vit­ andi um, at vit helst ongantíð verða heimsins nalvi. Tað eru vit ov smá til. Men júst tað, at vit ikki eru í eins stórum vanda fyri kríggi og líknandi ger, at vit nettup standa sterk í heimshøpi, greiður Vígdis frá. Høvuðsorsøkin til, at Vígdis Finnbogadóttir situr í Norðurstovu hendan fagra dagin í oktober er, tí hon vil takka føroyingurin fyri stuðul í Mál og mentanarstovnin í Íslandi, sum Vígdis hevur sett á stovn. Visjónin handan stovnin er, at hann skal vera ein miðdepil fyri alheims mál og mentan. Har skulu granskarar granska í ymiskum málum og mentanum. Stovnurin skal ganga á odda í at skilja og virða tvørtur um landamørk, og upplýsingar skulu vera lætt til­ gongiligar fyri ein hvønn vitjandi, sum vil vita meira um eitt hvørt land og tess mál og mentan. – Tað er umvegis mál og mentan, at vit fáa virðing og skapa forstáilsi fyri hvørjum øðrum, heldur Vígdis Finnbogadóttir fyri. »Eg vil heldur hava ein mál og mentanarstovn eftir mær, enn ein bronsufigur av mær á einum hesti mitt í Reykjavík«, helt Vígdis fyri, tá ið umboð fyri Fróðskaparsetrið hitti hana á somu vitjan. Og júst tað er tað, sum brennur ígjøgnum hendan fagra dagin í Havn. Vígdis Finnbogadóttir hevur ein kærleika fyri fólki, fyri mentan og fyri forstáilsi millum tey, sum í dag ikki skilja hvørt annað. Sterki stríðsandin í Vígdis Finn­ bogadóttir er undir ongum um­ støðum slóknaður, hóast tað nú eru næstan 20 ár síðani, at hon takkaði fyri seg um íslendski forseti. Leið hennara síðani hevur tó ikki verið minni imponerandi, og eingin ivi er um, at hendan kvinnan fer at stríð­ ast fyri javnstøðu millum menn og kvinnur, javnstøðu millum al­heims­ borgarar og javnstøðu millum lond so leingi hon stendur á beinunum. Kvinnur valdu fyrstu ferð í 1918 Sambært grundlógarbroyting í 1915 fingu kvinnur í Danmark og Føroyum valrætt. Valrættur fyri kvinnur í Føroyum varð staðfestur árið eftir, í 1916. Fyrstu ferð kvinnur valdu á vali í Føroyum var annars til fólkaatkvøðuna um rúsdrekkabannið í 1907. Fyrstu ferð kvinnur sluppu at velja á løgtingsvali var 24. apríl í 1918. Tá vóru bara tveir flokkar í Føroyum, Sambandsflokurin og Sjálvstýrisflokkurin. Síðani floksbýtið á tingi í 1906 hevð Sambandsflokkurin altíð verið størstur, hóast onkuntíð stóð á jøvnum. Men á fyrsta valinum, tá kvinnurnar fingu valrætt, var Sjálvstýrisflokkurin tann størsti. Tá vórðu valdir 11 sjálvstýrismenn á ting og níggu sambandsmenn. Hetta er fyrstu og einastu ferð, at Sjálvstýrisflokkurin hevur verið størsti flokkur á tingi og einastu ferð, at hann hevur havt reinan meiriluta á tingi. Jona Henriksen fyrsta kvinna á tingi Tá kvinnuárið var í 1975 tók fyrsta kvinna fast sæti á løgtingi. Tað var Jona Henriksen, sum umboðaði Javnaðarflokkin. Hon tók sæti sum eykafólk fyri Jákup Lindenskov, landsstýrismann. Tað var ikki fyrr enn í 1996, at tingfólk, sum koma í landsstýrið, sambært lóg skulu leggja tingessin frá sær. Men tað var siðvenja frammanundan, hóast allir landsstýrismenn ikki gjørdu tað. Soleiðis gjørdist Jona Henriksen fyrsta kvinna við føstum sæti á tingi. Á valinum í 1978 vóru fyrstu kvinnur valdar á ting. Tær vóru Jona Henriksen úr Javnaðarflokkinum og Karin Kjølbro úr Tjóðveldisflokkinum.