týsdagur 22. desember 2015síða 8

Mikudagur 23. desember 2015 · Nr. 148 8 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Vilmund Jacobsen Heilsugóður lívsstílur við reglu­ ligari rørslu er í høgt í metum inn­ an nýggja gransking av demens. Sam­stundis, sum gransking innan heilivág fyllir nógv í leitanini eftir viðgerðum, sum kunnu lekja demens, verður meira og meira gransk­að í týdninginum av lívsstíli. – Jú, betri tú ansar eftir blóð­ trýsti og kolesterol í blóðinum, jú minni er vandin fyri at gerast de­ mentur. Tað sigur professarin, Steen Hasselbalch, sum starvast innan demens-økið á Ríkissjúkrahúsinum í Keypmannahavn. – Kostur og lívsstílur hava stór­ an týdning fyri, hvussu stórur vandin er fyri at gerast dementur. Gransking hevur víst, at diabetes 2, sum kann standast av skeivum lívsstíli, økir eisini um vandan fyri at gerast dementur, leggur pro­ fessarin aftrat. Eitt umfatandi donsk kanning staðfestir, at bæði tunglyndi og diabetes 2 um miðjan aldur - hvørt sær - veksa um vandan fyri at menna demens í aldurdóminum. Størst­ur er vandin hjá fólki, sum bæði líða av tunglyndi og diabetes. – Tað besta, tú kanst gera, er at leggja kostin um til sonevndan »miðalhavskost« við nógvum feit­ um fiski, ið hevur eitt stórt inni­ hald av omega 3 - og at eta aðrar ómett­aðar feittsýrur og grønmeti. Omega 3 hevur nevniliga víst seg at hava eina gagnliga og fyribyrgjandi ávirkan á demens, sigur Steen Hassel­balch. Feitur kostur, yvirvekt og vant­ andi rørsla kunnu elva til hjarta­ sjúkur, sum eisini hevur víst seg at vera ein álvarsom orsøk í at gerast dementur. – Blóðtøppur í heilanum økir nógv um vandan fyri at menna demens-sjúku. Sama er við strongd og tunglyndi. Men, okkum vantar enn at finna út av, hví hetta er so, leggur professarin, Steen Hassel­ balch, aftrat. Fyri likam og heila Bæði likamligur og mentalur akti­ vitetur eru ógvuliga týdningarmikil fyri at halda demens frá lívinum. Men, hetta er eisini týdningarmikið, um tú longu ert rakt/-ur av demens- sjúku. Nýggj gransking, sum Steen Hasselbalch í samstarvi við starvs­ felagar á donskum demens-heilsu­ stovum hevur staðið á odda fyri, vísir, at hóvlig og partvís hørð treysti­venjing kann minka um eyðkenni sum trútni, tunglyndi, friðloysi og órógv í dagrútmuni hjá sjúklingum við alzheimers. Evnini hjá sjúklingum til bindindi, rørslu og likamligar funktiónir økjast - alt eftir, hvussu nógv verður gjørt burtur úr likamligari venjing. Tað er eisini týdningarmikið at halda heilan koyrandi og ikki minst sosiala samskifti. Tað kann eisini vera ein avbjóð­ ing, tá ein nýggj tilvera sum pen­ sjón­istur bíðar beint hinu megin horn­ið. Ein kanning frá 2014 vísir, at tá fólk taka seg aftur av arbeiðs­ marknaðinum, versnar minnið og evnini til at savna seg við sløkum 10 prosentum. Heilin eldist tá at kalla skjótari enn annars. Kanningin vísir nevniliga, at heilin teir fyrstu 12 til 16 mánaðirnar, eftir at fólk eru farin av arbeiðsmarknaðinum fyri aldur, eldist tað, sum svarar til umleið trý ár. Tað er tí týdningarmikið, at bæði tú sjálv/-ur og tíni avvarðandi eru árvakin og hugsa um bæði mentalu og likamligu broytingarnar. Kelda: www.helse.dke Bæði likamligur og mentalur aktivitetur eru ógvuliga týdningarmikil fyri at halda demens frá lívinum. Men, hetta er eisini týdningarmikið, um tú longu ert rakt/-ur av byrjandi demens Ber til at sleppa undan demens? Styrk teg sjálvan Tað er nógv lættari at broyta teg sjálvan enn at broyta onnur. Lær ikki negativar tankar at svimja, men drukna teir heldur. Negativir tankar skapa sterka pínu. Lat vera við at reagera upp á alt, sum um tað var ein katastrofa. Ven teg við at vera nøgdur og ver gávumildur. Um tú ivast, steðga á og ver ikki bangin fyri broytingum. Elska uttan treytir og tak ábyrgd av egnari lukku. Kenn títt virði og leita altíð eftir tí vakra og positiva Kelda: www.fegin.fo Týdningarmikið er at halda heilan koyrandi og ikki minst sosiala samskifti Tað kann vera ein avbjóðing, tá ein nýggj tilvera sum pensjónistur bíðar beint hinu megin hornið HEILSA