týsdagur 8. mars 2016síða 19

19 Mikudagur 9. mars 2016 · Nr. 29 Sosialurin TÍÐARGREIN miðl­unum seg við, at eitt sum reiv í eyguni var, at menn millum 20 og 30 ár eru so illa útbúnir, tí ein triðingur teirra ikki hava annað enn fólkaskúlan. Um vit taka allar aldursbólkar undir einum, t.e. allar føroying­ar 15 ár og eldri, sæst stórur ójavni í kynsbýtinum í útbúgvingar­stig­ inu­m við tað, at mundandi fleiri kvinnur hava bara fólkaskúla um­ framt kanska onkur styttri skeið o.t. Hinvegin eru munandi fleiri menn enn kvinnur við miðlongum og høgum útbúgvingum. Men í yngra partinum er broyt­ ing íkomin. Í aldursbólkinum 25-34 ár hava kvinnurnar lagt menninar aftururum soleiðis, at nú eru menninir í meiriluta við lægstu út­búgv­ingunum, og kvinnur eru í meiri­luta í teim miðlongu og hægru. Hesin kynsmunur gongur eisini aftur í fólkaskúlanum, serliga í lesi­ før­leika og í skrivligum føroyskum. Hetta kemur m.a. fram í seinastu PISA-kanning og kann eisini ávís­ ast í fráfaringarroyndini í 9. fl. og longu í landsroyndini í 6. f*l. Tvær avbjóðingar Útbúgvingarskipanin hevur í løt­ uni íð hvussu er tvær stórar av­ bjóðingar. Tann fyrra er tað stóra tal av yngri føroyingum – serliga kvinnum – sum fara av landinum at nema sær útbúgving. Ein stórur partur av teimum vendir ikki heimaftur. Tí er tað at fegnast um, at Fróðskaparsetrið nú hevur sett sær fyri at bjóða fleiri útbúgvingar út og at økja talið av lesandi kom­ andi árini úr 800 til 1500. Hin trupulleikin er tað stóra tal av føroyingum undir 30 ár – serliga menn – sum onga ung­ d­óms­útbúgving fáa yvir­høvur. Danir hava í áravís miðvíst ar­ beitt fram móti at fáa hetta tal nið­ur á 5%. Danski samfelags­ frøð­ingurin Lars Olsen viðger henda spurning í bókini Den nye ulighed, har hann leggur dent á tann stóra týdning, sum útbúgving hevur fyri vælferðina og møguleikar hjá tí einstaka í modernaða vitanarsamfelagnum. Eisini kemur hann inná, hvussu negativur sosialur arvur – serliga útbúgvingarstigið hjá foreldrunum – kann hava ávirkan á, hvussu næmingarnir klára seg í skúlanum og seinni í útbúgvingarskipanini. Danir kunnu nú sjónliga vísa á, at gongdin flytir seg rætta vegin. Hetta er íð hvussu er ein politikkur, sum tú kanst taka støðu til, og sum er til at eftirmeta, tá ið nakað er fráliðið. Í Føroyum er ringt at fáa eyga at nakran ítøkiligan politikk á júst hesum øki, sum er til at eftirmeta sum frá líður. Samanumtikið kann sigast, at útbúgvingarstigið í landinum er ikki so høgt, sum mong halda. Og hetta er hvørki til gagns fyri tann einstaka borgaran ella fyri samfelagið. Og hvørki fyri vælstand ella fyri vælferð. Fyri føroyingar yngri enn 30 ár er ov stórur partur, sum ikki kemur víðari eftir grundskúlan. Hesin partur fevnir um heili 27%, og av hesum eru helvtin fleiri menn enn kvinnur. Hesin kynsmunur kann ávísast longu í fólkaskúlanum, og tí kann tað undra, at hann ikki verður viðgjørdur í frágreiðingunum til landsroyndirnar. Tølini frá Manntali 2011 kunnu eisini benda á, at vit eiga at vera varin at vísa PISA-úrslitini frá okkum. Íð hvussu er so leingi, vit ikki hava nakað betri at halda okk­ um til. Mynd 1: Reyðu rammurnar vísa tey trý útbúgvingarstigini í landinum: Tað lægsta í Sandoy og Suðuroy, tað hægsta í Suðurstreymoy meðan Norðoyar, Eysturoy, Norðursteymoy og Vágar liggja millum hesi tvey stigini. Heðin Mortensen borgarstjóri og løgtingslimur H e r f y r i spurdi Kári P. Høj­gaard l a n d s ­s t ý r ­ is­kvinn­una Sirið Sten­ berg, um ikki allir borg­ar­stjórar eiga at vera javn­stillaðir. Hetta tí at borg­ ar­stjórin í Havn kann vera borgar­stjóri og tingmaður, með­an borgarstjórin í Klaksvík mátti velja annan sessin frá. Landsstýriskvinnan svar­ ar, sum rætt er, at allir borgar­ stjórir eru settir líka. Borgar­ stjórin er fólkavaldur sum komm­unu­stýrislimur, men ikki sum borgarstjóri. Sambært kommunustýrislógini kann ein borgarstjóri reka tvey slík størv, treytað av at hann er beinleiðis fólkavaldur.   Tað sama er galdandi í okkara grannalondum.   Í september 2015 gav ein meir­i­luti í Tórshavnar býráð borgarstjóranum heimild at sita á løgtingi fyribils í eitt ár. Um somu tíð samtykti Klaks­víkar býráð, ikki at geva Jógvani Skorheim loyvi at røkja borgarstjóra- og løg­tings­ sessin í senn. Tí valdi hann borg­arstjórastarvið. Hjá borgarstjórunum á Tvør­oyri, í Vestmanna og í Runa­vík var heldur ongin trupul­leiki at reka bæði størv­ ini. Tí ongin áseting er í komm­ unu­stýrislógini, sum forðar borgar­stjórum at stilla upp til onnur fólkavald størv, ella at taka við fólkavaldum størvum. Men tá tað ikki hepnaðist borgarstjóranum í Klaksvík at sleppa at reka bæði størvini, so má lógin sjálvandi broytast, so borgarstjórin í Havn heldur ikki sleppur. Fólkaflokkurin sigur tí í uppskoti, at tað er so synd og so strævið hjá borg­ ar­stjórum, nú so nógv tung máls­øki eru yvirtikin frá tí almenna. Hetta hevur sjálvsagt onki við at gera, at tað er valár og mann vil raka borgarstjóran í Havn sum harðast og koyra nøkur valevni "í stilling". Nei, vansin er, at bý- og bygdarráð brúka sín demokratiska rætt at avgera, hvussu kommunu­ stýris­limir skulu arbeiða. Og tað má steðgast, hóast hetta er ein bein­leiðis skerjing av demo­kratisku rættindunum hjá borgarstjórum og bý- og bygdarráðum. At hetta mál kemur fram stutt undan kommunuvali sigur kanska onkrum okk­urt. Uppskotið forðar ein­um, sum er fólkavaldur komm­unu­ stýrislimur, og síð­an hev­ur fing­ið álit frá øðrum fólka­ valdum at gerast borgar­stjóri, at taka við øðrum fólkavaldum starvi. Demo­kratiið skal av­ markast, so vel­jarin ikki slepp­ ur at taka hesa avgerð. Um grundgevingin, sum Fólka­flokkurin vil vera við, er at arbeiðsbyrðan er ov stór, tá ein skal reka tvey full­tíðar­ størv, hvat so við heil­sølu­stjór­ um, skiparum, lækn­um, skúla­ stjórum o.s.fr.? Hvar gongur markið og nær diskvali­fiser­ar Fólkaflokkurin eitt val­evni fyri at hava ovmikið at gera? Veruleikin er, at hetta onki annað er enn ágangur móti og inntriv í fólkaræðið, einans til tess at tæna politiskum enda­ málum. Takk fyri síðst - tað er valár, tá vit ikki sleppa í Klaksvík, so sleppa tit heldur ikki í Havn. Okkurt annað áttu tingfólk at havt at tikist við. Sleppa vit ikki í Klaksvík, so sleppa tit heldur ikki í Havn KJAK Mynd 2: Mynstrið er tað sama fyri føroyskar menn vinstrumegin og kvinnur høgrumegin: Tess hægri útbúgving, tess hægri inntøku.